Mediaeducational blog

Լեզուն նախնեաց

2 комментария


ԾԵՐ ՈՄՆ ԵՒ ՄԱՀ
     Ի միում աւուրց ծեր ոմն հատեալ փայտ յանտառէ եւ բարձեալ յուս իւր բերէր ի տուն. Այլ պարտասեալ զճանապարհայն` հարկեցաւ դնել յերկիր զբեռն իւր, եւ սկսաւ յօգնութիւն կարդալ զՄահ: Եւ ահա յանդիման եկն ել երեւեցաւ Մահ, եւ եհարց ցնա` եթէ առ ի՞նչ կոչէր զնա: Յայնժամ զահի հարեալ` պատասխանի ետ նմա (ցնա) ծերն եւ ասէ.
«Զի տացես (տայցես) յուս զբեռն իմ»:
Ցուցանէ առակս զի ամենայն մարդ սիրէ զկեանս, թէպէտ հէք իցէ եւ թչուառ:
(Եղիշե արք. Դուրյան)
Բառարան
հատանեմ-կտրել. հատեալ-կտրելով  (կտրած)
բառնամ-այստեղ` բարձալ. բարձեալ
պարտասիմ-հոգնել
զճանապարհայն-ճանապարհին
հարկիմ-հարկադրվել, հարկադրված լինել
կարդամ-կանչել, (կանչելով) դիմել (ընթեռնում-կարդալ)
յանդիման-դիմացը. Առաջը
եթէ-1. եթե 2. թե. որ
առ ի՞նչ-ինչո՞ւ, ինչի՞ համար
զահի հարկանիմ-սարսափել, զարհուրել

ՇԱՀԱԲԱՍ ԵՒ ՍՐՈՒԱԿ ՄԻ ԳԻՆԻ ԵՒ ՄԻՋՆՈՐԴՆ
     Յաւանդութենէ պատմի, թէ յանցանելն Շահաբասայ` հայ ոմն արբեալ ընթանայ եւ կալնու զսանձն երիվարի նորա եւ ասէ.
     «Քանւո՞յ վաճառես զայս երիվար` զոր ես գնել կամիմ»:
Շահաբաս հրամայէ տանել զնա ի տուն իւր եւ վաղիւն դարձուցանել առ ինքն: Ծառայքն տանին զնա ի տուն, մինչեւ սթափեալ յարբեցութենէն` իրազեկ անցիցն լինի եւ յահէ սրտին` մնայ վարանեալ: Խրատ տայ կինն իւր` սրուակ մի գինի տանել ընդ ինքեան առ Շահաբասն եւ պատուիրէ զինչ խօսել անդ: Տանին զնա ծառայքն առ արքայ. եւ Շահաբաս հարցանէ նմա (ցնա).
«Քանւո՞յ կամիս գնել զերիվար իմ»:
Նա հանէ զսրուակն գինւոյ եւ դնէ առաջի թագաւորին եւ ասէ.
«Տէ´ր իմ, սա գնօղ երիվարիդ է, եւ վեհափառութիւնն ձեր` վաճառօղ այնր, իսկ ես միջնորդ մի եմ յայդմ տուր եւ առութեան. վերջաւորեսջի´ք զգին երիվարին եւ եթէ միջնորդիս շնորհեսջիք ինչ` այն ձե´ր է բարեշնորհութիւն»:
Հաճեալ Շահաբասայ ընդ բանս պատասխանւոյ նորին` խիլայէ զնա եւ արձակէ:
(Հայկական միջնադարյան զրույց)

Բառարան
կալնում-բռնել
վաղիւնվաղիվըն»]-մյուս` հաջորդ օրը. Վաղը
իրազեկ լինիմ-տեղեկանալ
անցք-իրադարձություն(ներ) դեպք(եր). անցիցն-դեպքերին…, այստեղ` պատահածին
տուր եւ առութիւն-առեւտուր
վերջաւորեմ-վերջացնել
ինչ-այստեղ` մի բան
հաճիմ-այստեղ` հավանել
խիլայեմ-խիլայել, պատվո` փառքի պատմուճան նվիրել` հագցնել

         «ԹԷՊԷՏ ԵՒ ԵՄՔ ԱԾՈՒ ՓՈՔՐ…»
…Թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զօրութեամբ տկար եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ, սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի…:
(Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց )
Բառարան
ածու
-տնկարան. այստեղ` փոխաբերաբար` ժողովուրդ
յոլով-շատ
արութիւն-քաջություն. գործ արութեան-քաջագործություն

«ՀԱՒԱՏՈՎ ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ…»
Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ քեզ, Հա´յր եւ Որդի´ եւ Սո´ւրբ Հոգի. անեղ եւ անմա´հ բնութիւն. արարի´չ հրեշտակաց եւ մարդկան եւ ամենայն եղելոց. ողորմեա´ քո արարածոց եւ ինձ բազմամեղիս:
Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ քեզ, անբաժանելի´ լոյս, միասնական սո´ւրբ Երրորդութիւն եւ մի´ Աստուածութիւն. Արարի´չ լուսոյ եւ հալածի´չ  խաւարի. հալածեա´ ի հոգւոյ իմմէ գլխաւար մեղաց եւ անգիտութեան. եւ լուսաւորեա´ զմիտս իմ ի ժամուս յայսմիկ` աղօթել քեզ ի հաճոյս եւ ընդունիլ ի քնէ զխնդրուածս իմ. ողորմեա´…:
Հա´յր երկնաւոր Աստուած ճշմարիտ, որ առաքեցեր զՈրդիդ քո սիրելի ի խնդիր մոլորեալ ոչխարին. մեղայ յերկինս եւ առաջի քո. ընկա´լ զիս որպէս զանառակ որդին. եւ զգեցո´ ինձ զպատմուճանն զառաջին` զոր մերկացայ մեղօք. եւ ողորմեա´…:
(Ներսէս Շնորհալի)

Բառարան
երկիր պագանեմ-երկրպագել
անեղ-չստեղծված, ինքնագո (Աստծո մակդիրներից է)
բնութիւն-էություն
ի խնդիր-փնտրելու, ի խնդիր
առաջին-այստեղ` նախկին
զգենում-հագնել. զգեցուցանեմ-հագցնել. զգեցո´-հագցրո´ւ
մերկանամ-մերկացնել, այստեղ` հանել

ՆԱԽԱՐԱՐՔ ՀԱՅՈՑ
Քանզի ի բառնալ ազգին Արշակունեաց, տիրեցին աշխարհիս Հայոց ազգն Սասանայ պարսկի, որ վարէր զիւր իշխանութիւնն օրինօք մոգուց. եւ բազում անգամ մարտնչէր ընդ այնոսիկ` որք ոչ ընդ նովին օրինօք մտանէին, սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ արքայի որդւոյն Տիրանայ, եւ կռուէր մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի արքայի Հայոց, որդւոյն Վռամշապհոյ: Եւ իբրեւ զնա եւս մերժեաց ի թագաւորութենէն, ի նախարարսն Հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. զի թէպէտ եւ գանձն յարքունիս Պարսկաց երթայր, սակայն այրուձին Հայոց բովանդակ ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմի:
(Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին)
Բառարան
բառնամ-այստեղ` վերանալ
ազգ-այստեղ` տոհմ. հարստություն (թագավորություն)
օրէնք-այստեղ` կրոն, ուսմունք
մերժեմ-այստեղ` զրկել
գանձ-այստեղ` հարկ, տուրք

ԱԳԱՀՈՒԹԻՒՆ  ԳԱԶԱՆԱՑ
…Կերան գազանք զմարմինս դիականցն Վարազայ,
Եւ գիրացան:
Կուզ կերեալ` ուռեաւ որպէս զարջ.
Եւ աղուէս հպարտ եղեւ քան զառեւծ.
Գայլ, քանզի շատակեր էր, պայթեաց,
Եւ արջ, քանզի զոր ուտէն` չմնայ առ ինքն,
Ի սովոյ մեռաւ:
Անգեղք, քանզի ագահ էին,
Նստան եւ այլ ոչ կարացին վերանալ.
Մկունք, քանզի շատ կրեցին ի ծակսն,
Ոտքն մաշեցան:
(Ժողովրդական, Հովհան Մամիկոնյանից)
Բառարան
կուզ-1. կատու 2. կզաքիսին նմանվող կենդանի
այլ-այստեղ` այլեւս, էլ
վերանամ-այստեղ` վեր կենալ, բարձրանալ


ՀԱՍԿՔ
Առն միոջ էին երկու որդիք: Մին ի նոցանէ յոյլ էր եւ սնափառ, միւսն (մեւսն)` վաստակասէր եւ հեզ: Եւ մինչ անդրանիկն ամբարտաւան զկծեցուցանէր յոխորտ բանիւք զսիրտ կրտսեր եղբօրն, լուաւ զայն հայր նոցա եւ արկ (էարկ) առակ մի այսպէս.
«Ի ժամանակի յորում հնձողք պատրաստէին զմանգաղս ի հունձս, մի ի հասկացն ամբարձեալ զգլուխ իւր ի վեր` սնափառութեամբ իւիք ծաղր առնէր զայլս` որոց գլուխքն խոնարհեալ կային յերկիր»:
Յայնժամ ոմն ի նոցանէ խօսեցաւ եւ ասէ.
«Թէ էր քո գլուխ ատոք ի ցորեան` ոչ այնքան ի վեր ամբառնայիր զայն»:
«Ի սնամէջ խելապատակս լայնանիստ բնակէ հպարտութիւն»:
(Եղիշե արք. Դուրյան)
Բառարան
յոյլ-ծույլ
վաստակասէր-աշխատասեր
զկծեցուցանեմ-ցավեցնել, կսկծացնել
արկանեմ առակ-առակ բերել` պատմել
ատոք-լեցուն. Հասած, հուռթի
խելապատակ-1. գանգ, գլխի` ուղեղի պատյան 2. խելք. ուղեղ

ԱՐՇԱԿ ԵՒ ՇԱՊՈՒՀ
     Ապա հրաման տայր թագաւորն Շապուհ, զկէս յատակին իւրոյ խորանին հարկանել ի բերեալ հողոյն Հայոց, եւ զջուրն ցանել ի վերայ նորա, եւ զկէսն ի նոյն հողն զիւրոյ բնակութեան երկրին թողուլ: Եւ ետ ածել զԱրշակ արքայ Հայոց զառաջեւ (զառաջեաւ) իւրով, եւ զայլ մարդիկն ի բաց հրամայեաց կացուցանել. եւ զձեռանէ առեալ` շրջէր ճեմելով:
Եւ երթեւեկս առեալ ընդ խորանն, ասէ ցնա, յորժամ ի պարսիկ ի հողոյն ի վերայ ճեմէին, թէ «Ընդէ՞ր եղեր իմ թշնամի, Արշա´կ արքայ Հայոց. զի ես որպէս զորդի սիրեցի զքեզ, եւ կամեցայ տալ քեզ զդուստր իմ ի կնութիւն. եւ որդի ինձ առնել զքեզ. իսկ դու խստացար ընդ իս, եւ քովք կամօք` առանց իմոց կամաց` եղեր ընդ իս թշնամի. եւ այս լի երեսուն ամ է` զի պատերազմեցար ընդ իս»:
Ասէ Արշակ արքայ, թէ «Մեղայ քեզ եւ յանցեայ. զի ես եկի եւ կոտորեցի, եւ յաղթեցի թշնամեաց քոց. եւ ակն ունէի ի քէն պարգեւ կենաց, եւ թշնամիք իմ հրապուրեցին զիս, եւ արկին երկիւղուկս ի քնէ, եւ փախուցին ի քնէ: Եւ երդումն իմ, զոր երդուայ քեզ, յառաջ ածն զիս. եւ եկի աւասիկ առաջի քո: Եւ աւասիկ ծառայ քո ի ձեռս քո կամ. զինչ եւ պէտք են քեզ, արա զիս, զինչ եւ կամ իցէ. սպա´ն զիս, զի ես ծառայ քո առ քեզ կարի յանցաւոր եմ, մահապարտ եմ»:
Իսկ Շապուհ արայ առեալ զձեռանէ նորա, շրջէր ճեմելով, ի չքմեղս առեալ զնա ածէր ի հայակողմն ի հողն հարեալ յատակն: Իսկ իբրեւ յայն տեղի հասանէր, եւ զհայ հողն կոխէր, մեծամեծս ըմբոստացեալ հպարտացեալ` այլ ձայն շրջէր. սկսանէր խօսել եւ ասել.
«Ի բաց կա´ց յինէն, ծառա´յ չարագործ, տիրացեալ տերանցն քոց. այլ ոչ թողից քեզ եւ որդւոց քոց զվրէժ նախնեաց իմոց, եւ զմահն Արտեւանայ արքային: Զի այժմիկ ձեր ծառայից զմեր տերանց ձերոց զբարձ կալեալ է. բայց ո´չ թողից, եթէ ոչ տեղիդ մեր առ մեզ եկեսցէ»:
(Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց)
Բառարան
խորան
-վրան
հարկանել-այստեղ` փռել, ցանել
բնակութեան-այստեղ` բնիկ (հմմտ. ԻԷ., ԺԱՄՆ ԴԱՌՆՈՒԹԵԱՆ)
երթեւեկս առնում-երթեւեկել, անցուդարձել
խստանամ-1. խստանալ 2. համառել. խոսք չհասկանալ
լի-այստեղ` լրիվ, ամբողջ
ակն ունիմ-ակնկալել, հուսալ, սպասել
երկիւղուկ-երկյուղ. արկանեմ երկիւղուկս-վախ գցել, վախեցնել
ի չքմեղս առնումմիամտացնել. միամիտ ձեւանալ
մեծամեծս-այստեղ` մեծապես
այլ ձայն շրջեմ-երգը փոխել, ուրիշ կերպ խոսել սկսել
բարձ-բարձ, դիրք

ՃԱՌ ՎԱՐԴԱՆԱՅ ՄԱՄԻԿՈՆԵՆԻ
Արդ աղաչեմ զձեզ, ո´վ քաջ նիզակակիցք իմ, մանաւանդ զի բազումք ի ձէնջ լաւագոյնք էք քան զիս արութեամբ, եւ գահու ի վեր ըստ հայրենի պատուոյն. բայց յորժամ ձերով կամօք եւ յօժարութեամբ առաջնորդ եւ զօրագլուխ ձեզ կացուցէք, հեշտ եւ բաղձալի թուեսցին բանք իմ ի լսելիս մեծամեծաց եւ ի փոքունց: Մի´ երկուցեալ զանգիտեսցուք ի բազմութենէ հեթանոսացն, եւ մի´ յահագին սրոյ առն մահկանացուի զթիկունս դարձուսցուք. զի եթէ տացէ Տէր յաղթութիւն ի ձեռս մեր, սատակեսցուք զզօրութիւն նոցա, զի բարձրասցի կողմն ճշմարտութեան. Եւ եթէ հասեալ իցէ ժամանակ կենաց մերոց սուրբ մահուամբ պատերազմիս, ընկալցուք խնդութեամբ սրտիւ. բայց միայն յարութիւնս քաջութեան` վատութիւն մի´ խառնեսցուք:
(Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին)
Բառարան
գահ-այստեղ` դիրք
կացուցանեմ-կարգել
հեշտ-հաճելի (հմմտ. հեշտանք-հաճույք, հեշտագին-հաճելի)
լսելիք-ականջ(ներ)
զթիկունս դարձուցանեմ-թիկունք դարձնել, փախչել


ԿՈՅՐՆ ԱՉՕՔ ԵՒ ԿՈՅՐՆ ՄՏՕՔ
     Որպէս եւ ասաց ոմն ի հնումն. «Մահ ոչ իմացեալ` մահ է, մահ իմացեալ` անմահութիւն է»: Որ զմահ ոչ գիտէ, երկնչի ի մահուանէ. իսկ որ գիտէ զմահ, ոչ երկնչի ի նմանէ:
Եւ այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ: Կոյր զրկի ի ճառագայթից արեգական, եւ տգիտութիւն զրկի ի կատարեալ կենաց. լաւ է կոյր աչօք քան կոյր մտօք: Որպէս մեծ է հոգի քան զմարմին, այսպէս մեծ է տեսաւորութիւն մտաց քան զմարմնոց: Եթէ ոք կարի առաւելեալ իցէ աշխարհական մեծութեամբ` եւ մտօքն աղքատագոյն` այնպիսին ողորմելի է քան զբազումս. որպէս եւ տեսանեմք իսկ, ոչ միայն ի չափաւոր մարդիկ, այլ եւ յոր մեծն է քան զամենայն: Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ ի վիճակի իւրում վայելուչ գոլ: Իսկ եթէ առ մարմնաւորս այսպէս, ո´րչափ առաւել առ հոգեւորն:
(Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին)
Բառարան
ընդ ահիւ անկանիմ
-սարսափել, զարհուրել
իր-այստեղ` գործ
երազագէտ-երազագետ, երազներով` փուչ բաներով ապրող` զբաղվող
անգիւտ-այստեղ` անդարձ
յուղարկեմ (յուղի արկանեմ-ճանապարհ գցել)-ուղարկել
իմանամ (գիտեմ)-այստեղ` գիտակցել
տեսաւորութիւն-տեսողություն, տեսնելու կարողություն
առաւելեալ եմ-(մեծապես) օժտված լինել
իսկ-այստեղ` հենց

ՅԱՂԱԳՍ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ ԵԻ ՄԱՀՈՒԱՆՆ ԲԵԼԱՅ
Եւ հասեալ երկոցունց կողմանց սկայիցն ի միմեանս, ահագին դղրդիւն ի վերայ երկրի առնէին շահատակելովն, եւ ահս պակուցանողս տարազուք յարձակմանցն զմիմեամբք արկանէին: Անդ ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց սկայիցն արք յաղթանդամք բերանոյ սրոյ դիպեալք, տապալ յերկիր կործանէին. եւ մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի: Զայսպիսի անակնունելի դիպուած տարակուսանաց տեսեալ արքայն (արքային) Տիտանեան` զարհուրեցաւ, եւ ի նոյն բլուր ուստի էջն` վերջոտնեալ ելանէ. քանզի խորհէր ի միջոցի ամրանալ ամբոխին, մինչեւ հասցէ բովանդակ զօրն, զի միւսանգամ ճակատ յօրինեսցէ: Զայս իմացեալ աղեղնաւորին Հայկայ, յառաջ վարէ զինքն, մօտ հասանէ յարքայն, լի քարշէ պինդ զլայնալիճն, դիպեցուցանէ զերեքթեւեանն կրծից տախտակին, եւ շեշտ ընդ մէջ թիկանցն թափանցիկ լեալ` յերկիր հարստի սլաքն. եւ այսպէս ճոխացեալն Տիտանեան կործանի` յերկիր զարկուցեալ, եւ փչէ զոգին: Իսկ ամբոխն (ամբոխին) տեսեալ զայսպիսի ահագին գործ քաջութեանն, փախեան իւրաքանչիւր դէպ երեսաց իւրեանց: Եւ վասն այսորիկ այսչափ բաւական լիցի ասել:
(Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց)
Բառարան
սկայ=հսկայ
շահատակեմ-այստեղ` ասպատակել
պակնում-1. խրտնել 2. վախենալ, զարհուրել. պակուցանեմ-1. խրտնեցնել 2. վախեցնել, սարսափեցնել
տարազ-այստեղ` ձև
անակնունելի-անակնկալ, անսպասելի
վերջոտնեալ-ետ-ետ գնալով, նահանջելով, ընկրկելով
միւսանգամ-նորից
ճակատ յօրինեմ-ճակատ կազմել կամ տալ
երեքթեւեան, սլաք-նետ
թափանցիկ լինիմ-թափանցել
հարստիմ-հարվածել, խփվել

ՃԵՐՄԱԿԱՁԻՆ ՄՈՒՇԵՂ
Եւ զամենայն մաշկաւարզան ի բուռն արկանէր Մուշեղ սպարապետն, եւ զամենայն աւագանին` արս իբրեւ վեց հարիւր` հրամայէր մորթել զօրավարն Հայոց Մուշեղ, եւ լնուլ խոտով.  եւ  տայր բերել առ Պապ արքայն հայոց: Առնէր զայս ի վրէժս հօրն իւրոյ Վասակայ:
Բայց զկանայսն Շապհոյ թագաւորին Պարսից ոչ ումեք ինչ թոյլ տայր Մուշեղ զօրավարն Հայոց անարգել զնոսա ումեք. այլ ժանուարս տայր նոցա կազմել ամենեցուն, եւ հանեալ արձակէր զամենեսեան զհետ առն նոցա Շապհոյ արքայի: Եւ ի Պարսկացն ընդ նոսա արձակէր, զի [կանայք] երթիցեն առ Շապուհ թագաւորն Պարսից ողջս եւ անարատս: Իսկ թագաւորն Պարսից զարմացեալ ընդ բարերարութիւնն Մուշեղի եւ ընդ քաջութիւնն եւ ընդ ազատութիւնն, զի ոչ արար ինչ նմա յաղագս կանանցն թշնամանս:
Եւ էր ի ժամանակին յայնմիկ երիվարն Մուշեղի, ճերմակ ձի մի. իսկ թագաւորն Պասից Շապուհ յորժամ առնոյր գինի մատունսն ըմպել, յորժամ ուրախութեանն իւրոյ խրախութիւնս առնէր զօրացն իւրոց, ասէր. «Ճերմակաձին գինի արբցէ»:
Եւ ետ նկարել զտաշտ ի պատկեր զՄուշեղ ճերմակաւն. եւ ի ժամ ուրախութեանն իւրոյ դնէր զտաշտն առաջի իւր, եւ յիշէր հանապազ զնոյն բանս ասելով` թե «Ճերմակաձին գինի արբցէ»:
(Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց)
Բառարան
մաշկաւարզան-վրանախումբ
ի բուռն արկանեմ-ձեռքը գցել
մորթեմ-այստեղ` մորթազերծ անել
ժանուար-(ձիու, փղի կամ կառքի վրա հարմարեցված) գահավորակ, բազմոց
ազատ-ազնվական. ազատութիւն-ազնվականություն, այստեղ`ազնվական կեցվածք, վեհանձնություն, ազնվահոգություն, մեծահոգություն
խրախութիւն(ս) առնեմ-խրախճանք կազմակերպել` սարքել
տաշտ-այստեղ` գինու գավ`կոնք, մեծ թաս

ՄԱՄԻԿՈՆԵԱՆՆ ՎԱՍԱԿ
Եւ եղեւ ի վաղիւ անդր ետ հրաման Շապուկ արքայ` ածել զառաջեաւ իւր (իւրով) զՎասակ Մամիկոնեան զզօրավարն սպարապետն Հայոց Մեծաց. սկսաւպաըուհասել զնա, քանզի էր Վասակ անձամբ փոքրիկ. ասէ ցնա արքայն Պարսից Շապուհ.
«Աղուէ´ս, դո´ւ էիր խանգարիչ`որ այսչափ աշխատ արարեր զմեզ. դո´ւ ես այն` որ կոտորեցեր զԱրիս այսչափ ամս, եւ զի՞ գործես. զմահ աղուեսու(աղուիսու) սպանից զքեզ»:
Իսկ Վասակ(Վասակայ) տուեալ պատասխանի ասէ.
«Այժմ քո տեսեալ զիս անձամբս փոքրիկ, ոչ առեր զչափ մեծութեան իմոյ. զի ցայժմ ես քեզ առեւծ էի, եւ արդ աղուէս: Բայց մինչ ես Վասակն էի, ես սկայ էի. մի ոտնս իմ ի միոյ(միում) լերին կայր, եւ միւս ոտնս իմ ի միոյ(միում) լերին կայր. յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի. յորժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի»:
Ապա հարցանէր թագաւորն Պարսից Շապուհ եւ ասէ.
«Աղէ´` տո´ւր ինձ գիտել, ո՞վ(ո՞յք) էին լերինքն այնոքիկ` զորդս դու ընդ ունջ տանէիր»:
Եւ ասէ Վասակ.
«Լերինքն երկուք, մի դո´ւ էիր, եւ մի թագաւորն Յունաց»:
(Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց)
Բառարան
Հայք Մեծք-Մեծ Հայք
պատուհասեմ-1. պատժել 2. սաստել. հանդիմանել. ծաղրել 3. պատուհաս` աղետ` փորձանք հասցնել
զի՞ գործես-(հը՜,) ինչպե՞ս ես (միջանկյալ արտահայըություն)
անձն-այստեղ` մարմին. կազմվածք
ունջ-հատակ. գետին
աղէ´-հապա´, դե´

Առաջադրանք
    1. Աշխարհաբար թարգմանեցեք.
ա)        ՅԱՂԱԳՍ ՇԻՆՈՒԱԾՈՅ ԵՐՈՒԱՆԴԱՇԱՏ ՔԱՂԱՔԻՆ
Պարսպէ զբլուրն, եւ ի ներքսագոյն քան զպարիսպն ընդ բազում տեղիս կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս բլրոյն հաւասար գետոյն, մինչեւ դիմել (մինչեւ որ դիմեն) ջուրց գետոյն ի փորուածն, յըմպելեաց պատրաստութիւն (Ի ՎՐԷԺՍ): Զմիջնաբերդն ամրացուցանէր բարձր պարսպօք, եւ դրունս պղնձիս կանգնէր ի միջոցի պարսպին, եւ ելանելիս երկաթիս ի ներքուստ ի վեր մինչեւ ցդուռնն. եւ ի նմա որոգայթս իմն ծածուկս ընդ մէջ աստիճանացն, որպէս զի ըմբռնեսցի` թէ ոք գաղտ ելնելով (ելեալ) դաւել կամիցի զարքայն: Եւ էր, ասեն, երկդիմի [աստիճանն]. որպէս զի մինն լիցի սպասաւորացն արքունի եւ ամենայն ելեւմտից ճանապարհ տուընջենային, իսկ մեւսն գիշերային եւ մարդադաւաց:
(Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց)

Առաջադրանք
    1. Աշխարհաբար թարգմանեցեք.
     ա)                                      ՅԱՂԱԳՍ ՏՐԴԱՏԱՅ
…Իսկ ի միւսում աւուրն ընդ այգն ընդ առաւօտն հրամայեց արկանալ ծիրանիս. եւ զարդարեցին զՏրդատիոս ի զարդ կայսերական, արկեալ զնովաւ զնշան թագաւորութեանն. եւ ոչ ոք գիտէր վասն նորա. հրաման ել ամենեցուն թէ ինքն իսկ կայսրն իցէ: Եւ նորա առեալ զգունդն զօրաց բազմութեան` ի ձայն փողոյ տագնապաւ յառաջ մատուցանէր մինչեւ յանդիման թշնամեացն: Իբրեւ յանդիման եղեն կայսերակերպն եւ թագաւորն` մտրակ ի կուշտ արարեալ երիվարացն ի միմեանս հասանէին. անդ յաղթահարէր կայսերակերպն զթագաւորն. եւ ձերբակալ արարեալ` ածեալ յանդիման առաջի կայսերն կացուցանէր:
Յայնժամ մեծացոյց յոյժ թագաւորն զՏրդատիոս, եւ մեծամեծ պարգեւս ետ նմա. թագ կապեաց ի գլուխ նորա, եւ ծիրանեօք զարդարեալ մեծացոյց զնա. եւ կայսերակերպն զարդու շքեղացուցեալ մեծարեաց զնա. եւ գումարեաց ի ձեռս նորա զօրս բազումս յօգնականութիւն նմա, եւ արձակեաց յիւրական աշխարհն Հայոց:
(Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն Հայոց)

10.Կորիին

(5-րդ դար)

Կորյունը Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներից է, գրել է իր ուսուցչի կենսագրությունը <<Վարք Մաշտոցի>> վերնագրով 440-ական թվականների կեսերին:Դա շատ արժեքավոր պատմական երկ է, հավաստի աղբյուր, որի մեջ հեղինակը պատմել է իր ուսուցիչ Մաշտոցի գործունեությունը, հայերի գրերի գյուտի պատմությունը, հայ գրականության սկզբնավորությունը և այլն:Կորյունի լեզուն դասական գրաբարի նմուշներից է , բայց նրա մեջ կան լեզվական անկանոնություններ , նրա ոճը <<… միակերպ չէ. Մերթ կարճ ու հակիրճ է, մերթ երկարաբան ու խրթին :Նա հորինում է շատ ճոռոմ պատկերավորությամբ, ավելորդ զարդերով ու պաճուճանքներով խճողված, ինչպես ինքն ասում է,<<ծաղկեցրած>>:Նրա գրած հաճախ մութն է նաև անկանոն լեզվի կամ բարդ պարբերույթների պատճառով: Երբեմն պակասում են անհրաժեշտ բառեր , կամ շատ կան ամբողջ նախադասությունների փոխարինող յուրահատուկ նորահնար բարդ բառեր, այլև բառերի կիրառություն ոչ մեզ ծանոթ սովորական նշանակությամբ: Վրան ավելացրեք և բնագրի մասամբ աղճատված լինելը, և պարզ կլինի , թե ինչու այդ փոքրիկ գիրքը, շատերի համար դժվար հասկանալի է եղել>>: (Մ. Աբեղյան , հայոց հին գրակ. պատմ. ,  գիրք  1-ին , Երևան , 1944 , էջ156-157 ):

Վարք Մաշտոցի

(Հատվածներ)

1

Առն, զոր ի նախակարգ բանիս նշանակեմք , վասն որոյ և փոյթ արարեալ մեր պատմելոյ, էր Մաշթոց անուն , ի Տարօնական գաւառէն , ի Հացեկաց գեղջէ , որդի առն երանելւոյ Վարդան կոչեցելոյ: Ի մանկութեան տիսն վարժեալ հելլենական դպրութեամբն, եկեալ հասեալ ի դուռն Արշակունեաց թագաւորաց Հայոց Մեծանց , կացեալ յարքունական դիւանին , լինել սպասաւոր արքայատուր հրամանացն առ հազարապետութեամբն ` աշխարհիս Հայոց ` Առաւանայ ուրումն:Տեղեկացեալ և հմուտ եղեալ աշխարհական կարգաց , ցանկալի եղեալ զինուորական արուեստիւն իւրոց զօրականացն:Եւ անդէն ուշ եդեալ փութով ընթերցուածոց աստուածեղէն գրոց , որով առ ժամայն լուսաւորեալ և թեւամուխ միջամուխ եղեալ յաստուածատուր հրամանացն հանգամանս , և ամենայն պատրաստութեամբ զանձն զարդարեալ , հարկանէր զիշխանացն սպասաւորութիւնսն:

***

Եւ յետ այնորիկ ըստ աւետարանական չափուցն ի ծառայութիւն Աստուծոյ մարդասիրին դարձեալ , մերանայր այնուհետեւ զիծխանակիր ցանկութիւնսն , և առեալ զխաչն պարծանաց `ելանէր զկնի ամենակեցոյց խաչելոյն: Եւ հաճեալ հրամանացն ` ի խաչակիր գունդն Քրիստոսի խառնէր, և անդէն վաղվաղակի ի միայնակեցական կարգ մտանէր: Բազում և ազգի ազգի վշտակեցութիւն ըստ աւետարանին  կրէր ամենայն իրաց . ամենայն կրթութեամբ հոգեւորացն զանձն տուեալ` միայնաւորութեան , լեռնակեցութեան, քաղցի և ծարաւոյ և բանջարաճաշակութեանց , արգելանաց անլուսից , խարագանազգեստ և գետնատարած անկողնոց : Եւ բազում անգամ զհեշտական հանգիստ գիշերոյն և զհարկ քնոյ յոտնաւոր տքնութեան ի թօթափել ական վճարէր: Եւ զայս ամենայն առնէր ոչ սակաւ ժամանակս:Եւ գտեալ եւս զոմանս ` յինքն յարեցուցանէր` աշակերտեալ նմին սովորական աւետարանութեան:

***

ՓԱԻՍՏՈՍ ԲՈՒԶԱՆԴ

(5-րդ դար)

   Փ. Բուզանդի «Պատմութիւն Հայոց» գիրքը գրված է 5-րդ դարի երկրորդ կեսին, Կորյունի և Ագաթանգեղոսի երկերից հետո: Այդ գիրքն ընդգրկում է Հայաստանի շուրջ հիսուն տարվա պատմությունը՝ Տրդատ 3-րդի որդի Խոսրով թագավորից մինչև 387 թ., քաղված է մեծ մասամբ ժողովրդական ավանդական զրույցներից և պատմված վիպական ձևով: Գրքի լեզուն դասական գրաբարն է իր նախնական բնականությամբ, բառերի հին նշանակությամբ, ունի ժողովրդական լեզվի հատկություններ՝ քերականական անկանոնություններ, կրկնություններ, համանիշ բառերի կուտակումներ: «Ասոր ստուգիվ ոսկեղեն լեզուն, որ գրողին բանաստեղծական անզուսպ ցնորիցը թափովն ամեն գրավոր օրինաց կապանքեն ապստամբ կելլե, ամեն տեղ կրկին իրարու հակառակ հատկություններ միանգամայն գիտե ճարտարությամբ լծակցել: Ինչպես որ հիներու սեպհական ամփոփ կարճաբանության հետ միացած են անհավատալի կերպով կրկնաբանություններ, նմանապես ընտիր և խորին հայկաբանության հետ բնական կերպով մը հյուսված է ընտանեկան բարբառը՝ առանց գռեհկանալու, հարթ ու դյուրուկ խոսվածքի մեջ առույգ ոգի և հաճախ խայթող սրամտություն մը…: Բայց ամեն ինչ բնական է առանց արվեստի և արվեստականության, հարկ է ըսել, թե հոն բննությունն է խոսող: Վերջապես լեզվավը խորին հայկաբան, քերականական տրամաբանությամբ ճշգիվ ռամիկ, ոճով ամենևին արևելյան…»:

ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ ՀԱՅՈՑ

Երրորդ դպրութիւն

ԳԼՈՒԽ ԻԱ.

Յաղագս թէ ո՛րպէս ժողովեցան միաբանութեամբ նախարարքն Հայոց, և չոգան, ածին զթագատրն Յունաց՝ իւրեանց ի թիկունս օգնականութեան ի յերկիրն Հայոց, և թէ ո՛րպես եկն թագաորն Պարսից բազում զօրօք և միաձի ճողոպրեալ փախչէր յերկիրն Պարսից

Ապա առաւել ժողովեցան ի մի ժողով միաբանութեանն մարդիկ աշխարհին Հայաստան երկրին. Նախարարք մեծամեծ, աւագք, կուսակալք, աշխարհակալք, ազատք, զօրահլուխք, դատաւորք, պետք, իշխանք. Բայց ի զօրավարացն, այլ և ի շինականց անգամ ռամիկ մարդկանն: Ապա խօսել սկսան այր ընդ ընկերի և ասեն. «Զի՞նչ է այս, որ ի սուգ մտեալ եմք. թշնամիք այսու գամագիւտ լինին. Այլ քան սակաւ ժամանակք են, այսրէն արշաւեսցն թշնամիքն: Այլ եկայք, զանձինս անձամբք մխիթարեսցուք, անձանց և աշխարհի պահ կալցուք և զտեառն բնակի վրեժ խնդրեսցուք»: Ապա առհասարակ ամենայն մարդիկ աշխարհին ի մի միաբանութիւն և ի մի խորհուրդս ժողովեցան վասն օգնականութեան և ի թիկունս իւրեանց գտանելոյ:

Յայնմ ժամանակի առաքեցին ի մեծ նախարարաց անտի աւագանին Հայոց հանդերձ պատարագօք առ թագաւորն Յունաց, զի ի նա ձեռս տուեալ ծառայեսցեն նմա հնազանդութեամբ, և լիցի նա նոցա թիկունք օգնականութեան՝

խնդրել վրէժս ի թշնամեաց նոցա: Ապա առաքեցին զԱնդւովկ նահապետն Սիւնեաց և զԱրշաւիրն Կամսարական, նահապետն Արշարունեաց: Որք երթալ, հասեալ էին յաշխարհն Յունաց ի կայսերական պաղատն թագաւորացն. և տային զհրովարտակսն, և ունէին զպատարագսն բերեալ առաջի, և մատուցանէին զաշխարհապաղատ պատգամսն առաջի թագաւորին: Զոր իբրև լուաւ կայսրն զիրս զայնոսիկ, մեծաւ փութով և բազում պատրաստութեամբ ի խնդիր ելանէր իրին հասելոյ, և օգնական ր թիկունք լիներ աշխարհն Հայոց: Մանաւանդ զի զուխտն յիշեալ զդաշանցն կռելոց զերդմանցն հաստատութեան, որ միջնորդութեամբ ի մեջ կայսերն Կոստանդիանոսի և ի մէջ թագաւորին Տրդատայ եղեալ էր:

Այդ մինչ դեռ դեսպանքն երթեալք յերկրէն Հայոց ի կայսերական պազատն՝ չև էին անդրէն յիւրեանց աշխարհն դարձհալ, ի կողմանց արևելից խաղաց, գնաց ինքն Ներսեհ արքաին Պարսից՝ գալ, առնուլ, այրել և աւերել, կորուսանել և միահաղոյն իսկ յիւր վտարել զսահմանս Հայաստան երկրին: Եւ առեալ զամենայն զօրս իւր բնիւ աղխիւ և ամենայն մեծաւ կարաւանաւ, փղակույտն բազմութեամբ հանդերձ, անթիւ վաճառօք և բնիւն մաշկապաճենօքն, և ամենայն կանանօքն և հանդերձ տիկնանց տիկնաւն, եկն, եհաս ի սահմանս Հայոց. խճողեաց, ելից զերկիրն առ հասարակ: Յայնմ ժամանակի ազատազօրքն նախարարացն Հայոց առեալք զիւրաքանչիւչ ընտանիս՝ լինէին փախստականք, ի կողմանս Յունաց անկանէին, գոյժ տային կայսերն բազմագունդ բանակին նախարարացն: Ապա իբրև զայս ամենայն լսէր թագաւորն Յունաց, նոյն օրինակ և նա զիւր զօրսն գումարէր և չու արարեալ գայր, հասանէր յերկիրն Հայոց ընդդէմ թագաւորին Պարսից: Եւ եթող զիւր զբանակն զՍատաղ քաղաքան, և ինքն ընտրեաց իւր արս երկուս գկխաւորս, արս իմաստունս Հայաստան բանակէն, այս ինքն զԱրշաւիրն և զԱնդովկն. զի այս արք էին, որ չոգան առ նա դեսպանութեամբ յառաջնում նուագին: Եւ այսպէս հանդերձ նորօք ինքն իսկ կայսրն ի շինականութեան կերպարանս, ի կաղամբավաճառի օրինի, մտանէր ի բանակն Պարսից:

Իբրև էր նա բանակեալ ի գաւառին Բասենոյ, ի գիւղն, որ անուանեալ կոչի Ոսխայ, եկին, մտին ի բանակն արքային Պարսից, դիտեցին, քննեցին, զչափ առին զնոցա զօրութիւն զօրացն: Եւ անտի դարձան յիւրեանց բանակն, կազմեցան, պատրաստեցան: Գային, հասանէին, գտանէին զբանակն արքային Պարսից ի նմին տեղւոջ բանակեալ ի պղերգութեան, յանհոգութեան, յանկասկած խաղաղութեան: Ապա հասեալ ի տուընջէն ժամուն, անկանէին ի վերայ թաֆաւորին Պարսից, ընդ սուր զամենայն բանակն հանէին և ոչ զմի ոչ ապրեցուցանեին: Եւ առին զկապուտ, զաւար բանակին, և զկանայս թագաւորին և զբամբիշն, և զբանակն ընդ նոսին, և զինչս և զստացուածս նոցին ընդ նմին ի գերութիւն վարէին, զկանայս նոցա և զգանձս և զկեանս և զկազմած նոցա: Բայց միայն թագաւորն պրծեալ մազապուր, պէշասպիկ մի սուրհանդակ առաջի, պրծեալ ելաներ փախստական. հազիւ ուրեմն կարէր անկանել, հասանել  յաշխարհ իւր: Իսկ կայսրն մեծաւ շքեզութեամբ անուանի պերճացեալ ի մէջ բանակին երևեալ: Զայր ի չափ հասեալ առ հասարակ կոտորէին և զայլ ամենայն ի գերութիւն վարէին յերկիրն Յունաց: Եւ ի վերայ երկրին թողոյր զիշխանսն վերակացուս զԱնդովկ և զԱրշաւիր, մեծապարգև մեծապատիւ մեծարէ. և յանձն արարեալ զնոսա ամենայն իշխանցն և զաշխարհն նոցա, և ինքն կայսրն չու արարեալ գնաց յերկիր իւր, յերկիրն Յունաց:

Եւ արքայն Պարսից գնացեալ փախստական յերկիր իւր: Եւ իբրև եհաս անդր, ժողովէր առ ինքն զամենայն մնացեալս իշխանութեան իւրոյ և ի խոյզ և ի խնդիր անկանէր: Խորհուրդ ի մէջ առնոյր, հարցևքնին առնել հրամայէր վերստին, զի տեսցեն և յայտ արասցեն, թե ուստի՛ եղև սկիզբն պատերազմացն և մարտին: Ապա ի վեր եկին և յայտնեցան իրքն առաջի նորա. զի յոչինչ իրաց և վատթար բանից համարեցան  զիրսն եղեալս, վասն ձիոյ միոյ կարծես առնել զայն ամբոխ խռովութեան ի մոլեկան առնէն Շապուհ Վարազայն: Ապա հրաման ետ հանել զպատիւն ի բաց և մերկանալ ի նմանէ զպատուական պատմուչանն, և մեծաց հարուածոց արժանի առնէր զՎարազն: Ըստ պարսկի օրինակի հրամայէր զմորթին ի բաց հանել և խոտով լնուլ, և ի հրապարակի իւրում ի տեսիլ ծանականաց կանգնել հրամայէր: Եւ ինքն ի զղջումն եկեալ վասն իրացն եղելոց, ապա արձակէր զիշխանսն պատուականս ի հնազանդութիւն խաղաղութեան վասն գերեդարձ առնել ի կայսերէն միւս անգամ, և այնուհետև աղօթակերս արձակել ի հաշտութիւն խաղաղութեան, խօսել ընդ կայսերն, զի գոնեա զկանայս իւր արձակեսցէ ի գերութենէն և բարձցե ի նմանէ զծանակութեանցն, զդսրովութեանցն նախատինս:

Ապա գրէր հրովարտակ թագաւորն Յունաց Վաղէս առ արքայն Պարսից. «Նախ դու, ասէ, դարձուսցես զգերութիւն առեալ յերկրէն Հայոց, և զթագաւորն Տիրան ինքնին գլխովին, և զամենայն ինչ զոր առեալ իցե անտի. ապա յորժամ զայդ արասցես, և ես զիմս դարձուցից զոր առեալ եմ. զի եթէ ոչ նախ դու զնոցա զաւարն դարձուսցես, և ոչ ես ապա զքոյդ դարձուցից»: Եւ իբրև լուաւ զայն հրաման արքայն Պարսից, վաղվաղակի դիրսն կատարէր. հանէր զկապեալն Տիրան ի տանէն բանդի կապանաց, խօսէր ընդ նմա ողոքով, զի թագաւորեցուսցե զնա անդրէն յիւր աշխարհն արձակելով, զի երթիցէ նա պատուով: Ապա տուեալ պատասխանի Տիրանայ, եթէ «Անօգուտ է ինձ և անպատշաճ է կուրութեամբ, անմարդ իսկ է կարի, ունել զթագաւորութիւն. բայց փոխանակ իմ թագաւորեցո՛ զԱրշակ զորդի իմ»:

Յայնմ ժամանակի թագաւորեցուցաներ զԱրշակ որդի նորա ի վերայ աշխարհին Հայոց, և զկանայս թագաւորին և զայլ գերինամենայն, գանձիւք, ընծայիւք և ստացուածովք հանդերձ, և միանգամայն դարձ առնէր ամենայն գերութեան: Եւ զինքնին Տիրան` թագաւորն Պարսիցհանդերձեաց, կազմեաց մեծաւ կազմութեամբ և արձակեաց յիւր աշխարհէն յերկիրն Հայոց: Եւ կատարեալ հաւատարմացոյց զասացեալսն հրամանաց թագաւորին Յունաց: Եւ իբրև զնոսա ր Հայս յուղարկէր, ապա և զ’ի թագաւորէն Յունաց զառ ինքն եկեալսն դեսպանսն արձակէր յիւրմէ, զի երթիցեն, պատմեսցեն թագաւորին Յունաց, թե ո՛րպէս և կամ զիա՛րդ նա զհրամանսն կատարեաց զթագաւորին Յունաց, զի և թագաւորն Յունաց դարձուսցէ զգերութիւնն, զոր առեալ զթագաւորին Պարսից: Եւ եղև իբրև լուաւ զայս ամենայն թագաւորն Յունաց, եթե կատարեաց, ի գլուխ եհան զայս ամենայն ի նմանէ զտուեալ հրամանն թագաւորն Պարսից և դարձ արար գերութեանն Հայոց և Տիրանայ արքային, հաճեցաւ: Յայնմ ժամանակի և թագաւորն Յունաց առնէր գերեդարձ գերութեան արքային Պարսից: Եւ հանդերձեաց, կազմեաց թագաւորն Յունաց զկանայս թագաւորին Պաչսից մեծաւ պատուով, և զամենայն գերութիւնս նոցա ընդ նոսին յերկրէն Յունաց յերկիրն Պարսից դարձուցանէր, և բարեաւ առ թագաւորն յուղարկէր:

***

Մեվսես Խորենացի

5-րդ դար

Մովսես Խորենացին իր «Պատմութիւն Հայոց» գիրքը գրել վերջացրել է, երբ հասուն տարիքում է եղել( ինքը գրում է. «ես այր եմ ծերացեալ» ), մոտավորապես 480թ., երբ եղել է 65-70 տարեկան: Գրքի վրա շատ տարիներ է աշխատել: Նրա գիրքը, որ դարեր շարունակ եղել է հայոց պատմության վերաբերյալ ամենահեղինակավոր երկը, ամփոփում է մեր պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոցի մահը` մինչև 440 թիվը: Գրքի լեզուն բարձր մշակված գրաբար է: «Նա փայլում է ճոխությամբ, բառերի արվեստական, բայց պատշաճ ու ներդաշնակ դասավորությամբ, կանոնավոր քերականությամբ թե ստուգաբանության և թե շարահյուսության մեջ, չնայելով որ երբեմն շատ երկար պարբերություններ է գործածում, ոչ մի անգամ խոսքի տրամաբանական կապը չի խզվում,այլ ստացվում է մի բարդ, բազմահարկ և գեղեցիկ դասավորված կառուցվածք»: «…Նրա ոճը, ինչքան էլ հաճախ զարդարուն ու պերճ է, բայց ընդհանուր առմամբ շատ պարզ, մեկին է, թեթև, շատ կանոնավոր ու դյուրին, միանգամայն և ախորժելի, երբեք չոր ու ցամաք: Երբեմն, երբ հարկավոր է ըստ նյութի պահանջին` զորեղ տպավորություն թողնել, կիրառում է շրջումներ ու զեղչումներ: Եվ այս անում է նա ոչ արվեստականությամբ, այլ բնականորեն: Առհսարակ նրա ոճի մեջ չկա շինծություն և սեթևեթանք, այլ ամեն ինչ նրա գրչի տակից բխում է բնականորեն»:

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ

Գիրք երկրորդ

ԳԼՈՒԽ Ծ

Յարձակումն Ալանաց ի մեզ եւ պարտումն, եւ խնամութիւն Արտաշիսի ընդ նոսա

Զայսու ժամանակաւ միաբանեալ Ալանք լեռնականօքն ամենայնիւ, յինքեանս արկանելով և զկէս Վրաց աշխարհին` մեծաւ ամբոխիւ տարածեալ ընդ աշխարհս մեր: Ժողովէ և Արտաշէս զիւրոց զօրացն բազմութիւն, և լինի պատերազմ ի մեջ երկոցունց ազգացն քաջաց և աղեղնաւորաց: Սակաւ ինչ տեղի տայ ազգն Ալանաց, և գնացևալ անցանէ ընդ գետն մեծ Կուր, և բանակի առ եզերբ գետոյն ի Հիւսիսոյ. և Հասեալ Արտաշէս բանակի ի Հարաւոյ, և գետն ընդ մէջ նոցա:

Բայց քանզի զորդի Ալանաց արքային ձերբակալ արարեալ զօրացն Հայոց ածեն առ Արտաշէս` զխաղաղութիւն խնդրէր արքայն Ալանաց, տալ Արտաշիսի զի՛նչ և խնդրեսցէ. և երդմունս և դաշինս ասէր Հաստատել մշտնջենաւորս, որպես զի մի՛ ևս մանկունք Ալանաց ասպատակաւ Հինից ելցեն յաշխարհս Հայոց: Եւ ի չառնուլ յանձն Արտաշիսի առ ի տալ զպատանին` գայ քոյր պատանւոյն յափն գետոյն ի դարաւանդ մի մեծ, և ի ձեռն թարգմանաց ձայնէ ի բանակն Արտաշիսի.

Քե՛զ ասեմ, այր քաջ Արտաշէս,

Որ յաղթեցիր քաջ ազգին Ալանաց.

Եկ Հաւանեա՛ց բանից

Աչագեղոյ դստերս Ալանաց`

Տալ զպատանիդ.

Զի վասն միոյ քինու ոչ է օրէն դիւցազանց`

Զայլոց դիւցազանց զարմից

Բառնալ զկենդանութիոն,

Կամ ծառայեցուցանելով

Ի ստրկաց կարգի պահել,

Եւ թշնամութիւն յափաենական

Ի մէջ երկոցունց ազդաց քաջաց Հաստատել:

Եւ լուեալ Արտաշիսի զայսպիսի իմաստութեան բանս` գնաց յեզր գետոյն. և տեսեալ զկոյսն գեղեցիկ, և լուեալ ի նմանէ բանս իմաստութեան` ցանկացաւ կուսին: Եւ կոչեցեալ զդայեակն իւր զՍմբատ` յայտնէ նմա զկամս սրտի իւրոյ, առնուլ զօրիորդն Ալանաց ի կնութիւն իւր, և դաշինս և ուխտս Հաստատել ընդ ազգի քաջացն, և զպատանին արձակել ի խաղաղութիւն: Եւ Հաճոյ թուեցեալ Սմբատայ, յղէ առ արքայն Ալանաց` տալ զտիկին օրիորդն Ալանաց զՍաթինիկ ի կնութիւն Արտաշիսի:

Եւ ասէ արքայն Ալանաց.

Եւ ուստի՞ տացէ քաջն Արտաշէս

Հազարս ի Հազարաց եւ բիւրս ի բիւրուց,

Ընդ քաջազգւոյ կոյս օրիորդիս Ալանաց:

Զայս տեղի առսպելաբանելով վիպասանքն յերգելն իւրեանց ասեն.

Հեծաւ արի արքայն Արտաշէս ի սեաւն գեղեցիկ,

Եւ հանեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն,
Եւ անցեալ որպէս զարծուի սրաթեւ ընդ գետն,
Եւ ձգեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն
Ընկէց ի մէջք օրիորդին Ալանաց.
Եւ շատ ցաւեցոյց զմէջք փափուկ օրիորդին,
Արագ հասուցանելով ի բանակն իւր:

Որ և ճշմարտութեամբ ունի այսպես: Քազի պատուեալ է առ Ալանս մորթ կարմիր` լայքա շատ և ոսկի բազում տուեալ ի վարձանս` առնու զտիկին օրիորդն Սաթենիկ: Այս է ոսկէօղ շիկափոկ պարանն: Դոյնպէս զՀարսանեացն առասպելեալ երգեն այսպէս ասելով.

Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշիսի,
Տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեանն Սաթենկանն:

Քանզի սովորութիւն իսկ էր թագաւորացն մերոց, փեսայութեամբ ի դուռն տաճարին Հասանել` դաՀեկանս ճապաղել իբրև զՀիւպատեանն Հռոմայեցւոց. սապէս և թագուՀեացն յառադաստին` մարգարիտ: Այս է ճշմարտութիւն բանիցս:

Սա առաջին եղեալ ի կանանցն Արտաշիսի` ծնանի նմա զԱրտաւազդ և զայլս բազումս, գորս ոչ կարևոր Համարեցաք այժմ անուամբ թուել: Բայց զկնիսն յորժամ ի գործ ինչ հասանիցեմք:

Ողբք վասն բառնալոյ թագաւորութեանն  Հայոց յազգէն Արշակունեաց, եւ եպիսկոպոսապետութեանն յազգէ սրբոյն Գրիգորի

Ողբամ քեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ քեզ, Հանուրց Հիւսիականաց վեՀագոյն. Զի բարձաւ թագաւոր և քահանայ, խորՀրդական և ուսուցող. Վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զիկեալ ի Հովուէ և ի Հովուակցէ: Ոչ ևս տեսանեմ զբանաւոր քո Հօտ ի վայրի դալարւոջ և ոչ ի ջուրս Հանգստեալ անապատաց և գահավիժութեանց:

Երանի առաջնոյ և երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ Հեռանալոյ փեսային և փեսաւիրին, և Հարսնդ Համբերեցեր` ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ` և Հարսնդ ոչ աղտեղացար. Թէպէտ և բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն , Համայն և խորթոցն  ըստ արժանեացն  զօտար Հայրն և զեկամուտ յօրայն. Սակայն դու և ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ Հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգաՀարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ Հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն և գործակցաւն:

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, և յԱբրաՀամեանն Հանգչել ի գոգս, և զՀրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհեգեղ դո՛ւ այրութեամբդ, և եղկելիք մե՛ք` որ զրկեալք եմք ի Հայրենի վերակացութենէն: Զի ոչ որպէս ի Հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասն զի Մովսէս բարձեալ լինի, և Յեսու ոչ յաջորդէ` առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովում մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, և փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. և զայրն Աստուծոյ ծախեաց ոչ առիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա Համբարձաւ, և Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով օծանել զՅէու. այլ և Աղայէլ Հրաւիրեցաւ ի կոտորել զիսրայել: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեղեկիայ, և Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքս բռնադատէ թողուլ զօրէնս Հայրենիս, և Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. Պատերազմ զմեզ շուրջ պաշարէ, և Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ և արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի Հեթանոսաց և մարտք ի Հերձուածողաց, և խորՀրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր և յարմարէր ի պատերազմ:

Աւաղ զրկանացս, աւաղ թշուառական պատմութեանս. որպես զախտս Հանդուրժեցից բերել. Զիարդ զմիտս իմ և զլեզուս պնդեցից, և Հատուցից զբանս Հարցն` փոխանակ ծննդեանն և սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւեանց վարդապետութեամբն և սնուցին, առ այլս առաքելով աճեցուցանել: Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, և պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուետիւս և կատարելագոյն յարմարութեամբս, Համայն և մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք Հարսանեաց պարել, անվեՀեր երագութեամբ կրթեալք, և առագաստի ասել երգս, — արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով` ողորմելի Հառաչեմ. ուր և ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կախուցման, և լսել զվերջին բարբառն և զօրՀնութիւն:

***

55. Մխիթար Գոշ

(ծնվ. Շուրջ 1130 Թ.-վախճ. 1213 Թ.)

   Նշանավոր օրենսգետ,  առակագիր և գիտնական Մխիթար Գոշից մնացել են մի շարք երկեր: Ներքևում բերված են նրա առակներից  մի քանիսը և մի հատվեծ դասատանագրքից (այս երկն սկսել է գրել 1184 Թ.): Թե՛ առակները և թե՛ դատաստանագիրքը գրված են վայելուչ և մաքուր գրաբարով: Առակները հարուստ են առօրյա կենցաղային և բուսական ու կենդանական աշխարհին վերաբերող բառերով:

Առակք

1 (է)

   Ի մէջ տնկոց խորհուրդ եղև, թէ ում արժան է թագաւորել ի վերայ մեր. և ոմանց ասացել զարմաւենի. Իսկ որթոյ Հակառակեալ՝ ասաց. Ես եմ ուրախարարն, ինձ արժան է լինել. և թզենի՝ թեէ ես զի քաղցրաճաշակ՝ ինձ է պարտ, իսկ դժնիկ՝ թէ ես հարկանող՝ ինձ ի դէպ է: Եւ առաւելութեամբ իւրաքանչիւր զանձն յարգեր և անկարօտ ասէր այլոց: Իսկ արմաւենի խոկացեալ գիտաց՝ եթէ ոչ հաւանին նոցա թագաւորել, զի զայլս ընդ իւրեանց ոչ կամէին ճոխանալ, և ասաց՝ յաւէտ ինձ վայել է լինել արքայ. և ամենեքին վկայեցին և ասեն. Բարձր ես հասակաւ և քաղցր պտղով, բայց երկու ինչ պակաս է քեզ, զի յաւուրս մեր ոչ տաս պտուղ և ի շինուած ոչ պատշաճիս. Մանաւանդ զի բարձրութեամբ քո բազմաց անճաշակ լինիս: Եւ պատասխանեց, թե զձեզ իշխանս կարգելով այնպէս թագաւորեմ, և ի կատարել ժամանականց իմոց՝ ձերոց թագաւորեցից: Եւ յօրինեաց զկարգ թագաւորութեանն յանձն առնելով նոցա-զորթ՝ գինէպետ, և զթզենի՝ հիպատոս, զդժնիկ՝ դահճապետ, զնռնենի՝ բժշկապետ, և զայլս ի պտոց ի դարմանս, զմայրս՝ ի շինուածս, զանտառս՝ յայրումն, զմորենի՝ ի բանտ, և զիւրաքանչիր յիւրաքանչիւր գործ:

Յանդիման կացուցանէ առակս, թ՝ ոչ ոք կարէ ճոխանալ առանց անփառից և ոչ բարձրանալ առանց անարգին: Եւ դարձեալ, առ ձեռն պարգևօք այն ունին յուսոյ բազումք տէրանց իւրեանց:

2 (ԺԳ)

   Խնամութիւն առնել ընդ միմիեանս կամեցան թթենի և ձիթենի, և պանծայր ի զօրությիւն իւր իւրաքանչիւր ոք. ձիթենի յարազուարճութիւն և ի պտղաւետիւն, մանաւանդ զի պտուղ նորա նիւթ է ձիթոյ, և ձէթ նիւթ է լուսոյ, լոյս լուծիչ խաւարի. իսկ թթենի ի քաղցրութիւն պտղոյ, և զի սաղարթ իւր նիւթ մետաքսոյ է, զորորդունք քնանին, յորմէ կերպասք լինին, զոր թագաւոր և իշխանք վայելեն: Որում և դիմադրէ ձիթենի զդիւրանցութիւն պտղոյ նորա, և զախտաւորն լինել հանդերձ, քան թէ հարկաւոր. և զի ի գիշերի մարկանայ, բայց լոյս ի գիշեր վառի: Ասէ թթենի. Այլ ի տունջեան շիջանի: Ասէ ձիթենի՝ ոչ շիջանի, այլ յազգակիցն իւր խառնի, իսկ փառք քո՝ ծաղկընկէց և անցաւոր: Եւ այսու պարտեալ փփենի՝ հայցե լինել իրեն:

Նշանակ առակիս այսպիսի է, զի թագաւորական ազգ թէպէտ փառաւոր է՝ երկրաւորօքս ճոխանոյ, որք հոսանուտք են, ուրում թթենիդ է նշանակ: Իսկ քահանայական տոհմ թէև աղքատ իցէ, մեծապատիւ է հոգևորօք և արժան է զուգիլ ընդ թագաւորական տոհմի:

3 (ԺԹ)

   Մերձ առ սօսի առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն, և միմեանց պատուիրէին զգուշանալ, զի մի՛ զծառս կոխեսցեն զբամբակենիս. և՛ լուեալ սօսոյն զչարացաւ՝ կոչելով զնա ծառ, ասաց. Զիա՞րդ ինձ համանուն կոչի դա ծառ, զի ես այսքան ստուար և բարձր եմ, և զբազում տեղիս ըմբռնեալ ունիմ: Ու լու ի լու ոչ զանգիտեալ՝ պատասխանեալ բամբակենի ասելով. Բարձր ես և ստուար, սակայն անօգուտ. ոչ ի շինուած և ոչ ի պտուղ և ոչ յայրումն գովելի. այլ թանձր ունելով ստուեր, յորմէ բամբասիս մանաւանդ, քան գովիս. իսկ ես թէպէտ փանաքի և տկար, այլ բազմաշահ՝ ոչ միայն մեծատանց, այլ և աղքատաց, ի տածել, ի քաղել և գործել, և լինիմ հանդերձ որպէս զասր յոչխարաց և զվուշ ի կտաւե և զմետաքս յորդանց, յորոց և դու ոչ ինչ ունիս բնաւ, բայց միայն խոզակ: Եւ այսու յանդիմանեալ լռեաց:

Զպարծանս սնոտիս լռեցուցանէ զմարդկեղէնս առակս, զոմանց զոր ունեին ի տեսակ և ի հասակ, և պատահին բազում անգամ անօգուտ կենցաղոյս, նմանապէս և հոգևորացն. զայլս յականէ խոտեն զտկարս և զկարճս հասակաւ, որք և պիտանիք իցեն ի բազում իրս մարդկան և փարթամացուցիչք, որք և յիաց անտի գովին, նոքա յանդիմանին ի սնոտի գործոց:

4 (ԻԱ)

   Երթեալ ոմն կարօտ ի ձմերայնի ի դրախտ՝ քաղել և ուտել պտուղ և տեսեալ զպտղաբերս իբր զգօսացեալս, սկսաւ թշնամանել և տրտնջաց և հարկանել և ասել. Ընդէ՞ր ոչ ունիք պտուղ, զի կերայց և յագեցայց, զի և ոչ մի: ունիք պտուղ մրգոյ. և առաւել ևս զչարէր: Եւ մի ոմն ի ծառոց քաղցրութեամբ և հաւանական բանիւ ասաց. Մի՛ տրտմիր, այր դու, և մի վայրապար բամաբասեր՝ զի մեղանչես. Թէպէտ և կարօտել ես՝ զիա՞րդ ոչ դիտես, թե ի ձմերային  հանգչիմք և յարմատս մեր զօրանամք, զի կարասցուք ի գարնանային ծաղկիլ, և յամարային՝ սնուցանել պտուղ, և յաշնանային՝ յասանիլ և կերեկրել. Ընդէ՞ր ոչ երկիր յորժամ մարդ և անասուն և գազան վայելէր պտղօք մերովք. Դու յամենայնի և յամենայն ժամ պատրաստ ես յուտել, այլ ոչ մեք. երթ և ի դեպ ժամու եկեալ կերիցես որչափ և կամ իցէ քեզ: Եւ գնաց յուսով ասացելոյն:

Դէմք առակիս զհիւրս և զաղքատս խրատէ, զի յանդէպ երթեալ ժամու զմեծարանս խնդրեն՝ հիւրք պատրաստ յուտել և ի հանգչել, և աղքատք զպետս լնուլ կարօտութեան:

5 (Ղ)

   Շանց առաջի եկեալ՝ ասեն թագաւորին իւրեանց. Ամենեցուն ետուր պատճառ կենաց, մեք զիա՞րդ ապրեսցուք: Եւ ասէ. Ի դուռն մարդկան սպասաւորեսջիք: Եւ ասեն. Այն մեզ բաւական է, ապա եթէ  հիւր ոք մեզ եկեսցէ. զի՞նչ արասցուք: Ասէ ցնոսա. Այնքան գզեսջիք, զի դարձեալ մի՛ եկեսցէ:

Զհիւրամենժս և զօտարատեացս առակս յանդիմանէ, զի իբր օրինօք ունիք զինքեանց հոգալ կեանս, և ատել զհիւրս:

6 (ՂԱ)

   Մկունք համանգամայն հրեշտակս առաքեն առ կատուն և ասեն. Զի՞նչ քեզ մեղանչեմք, որ այդքան զմեզ հալածես, զի՞նչ քո ուտեմք: Ասէ ցնոսա. Ո՞չ գիտէք եթէ յայն սակս զմեզ մարդիկ դարմանեն, զի զամբարս  նոցա մեք պահեսցուք. արդ եթէ դուք այնմ ոչ մեղիցէք, համարձակ շրջեսջիք, ոչինչ ձեզ վնասեցից, և զայն երդմամբ հաստատեցից: Եւ ձեռն եդեալ ի գլուխ երդուաւ: Եւ մկանցն  համարձակեալ զանկեալ հատսն առնուլ, և յարուցեալ կատուն զբազումս սատակեաց: Եւ ասեն, Ո՞չ ապաքէն երդուար անկեալ հատի ոչ առնուլ վրեժ: Եւ նա ասէ. Ոչ երդուայ, այլ ըստ սովորութեան զգլխով զձեռս արկի:

Նման իսկ է առակս կեղծաւոր երդուեցողաց, զի և ոչ պայմանի նման, այլ ստենէ դիպող միայն ժամն գտեալ. որպէս և մահմետականք:

(Մխիթար Գոշ, Առակներ, տեքստր ձեռագրերի համեմետությամբ ու ներածությամբ Էմ. Պիվազյանի, Երևան, 1951):

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ

(12-13-րդ դար)

«Առակք Վարդանայ» ժողովածվի առակները, ինչպես ընդունում են, մասամբ Վարդանինն են` մասամբ հետագայում ուրիշների հավելումները, որոնք հավաքվել են առակագրքերի մեջ: Առակներից շատերը ժողովրդական ժագում ունեն և գրաբարով են հորինված, բայց վերամշակված են Վ. Այգեկցու ժամանակի ժողովրդական լեզվով:

Հրատարակության մեջ պահպանված են ձեռագրի ուղղագրական առանձնահատկությունները` ահայ նայ, ողորմեայ, փոխայհարք, ոյ (փոխ. ո`), մարդիք, խռուութիւն (փոխ. խռովութիւն), ո՛ ւ (փոխ. ո՛վ), անհոք, յարտակս, կնոչ և այլն:

ԱՌԱԿՔ

ԳԱՌՆ ԵԻ ՓՈՂԱՀԱՐ ԳԱՅԼ

Գառ մի ցանկալի կար ի փարախ մի. և ահայ էմուտ գալն, առ զնայ, զի կերիցէ. և նայ անկաւ յոտս նորա և ասէ. աստուած ետ զիս ի հրամանս քո ապայ ողորմեայ ինձ և հար զփողս քոյ. և լսեմ, զի լցցի ցանկութիւնս իմ. քանզի լուայ ի հայց իմոց, թե սաստիկ փողայհարքն են ազգն գալոց. և նայ հաւատաց անդէպ բանին և կնկզեցաւ և մի բերան գոչեաց. և ահայ զարթեալ շունքն և խածատեցին. և փախեալ ևւ ելեալ նստաւ նայ ի բլուր արդ ո՞յ արար զիս փողայհար. զի ես հանապազ մսագործ էի:

Ցուցանէ առակս, թե շատ իմաստուն մարդիք խաբուին և լսեն անդէպ բանից և յետոյ ապայշաւեն, որպէս գալն, և շատ ձեռն արկեն ի գործ և ի բան, որ չէ իւրեանց նման` պատշաճ. և անկանին ի նեղութիւն:

ԱՅԾՔ ԵԻ ԳԱՅԼՔ

Ժողովեցան այծք ամենայն և առաքեցին պատգամս առ ազգն գալոց և ասացին, թէ ընդէ՞ր ունիք ընդ մեզ անհաշտ խռովութիւն և աղաչեմք զձեզ, որ առնէք խաղաղութիւն ընդ մեզ, որպէս և առնեն թագաւորք ազգաց. և գայլքն ժողովեցան. և ուրախացան ուրախութիւն մեծ. և առաքեցին պատգամս մեծ նամակաւ և բազում ընձաւք առ ազգս այծեաց և ասեն. Լուաք զբարի խորհուրդս ձեր և գոհացաք զաստուծոյ. զի մեծ խնդութիւն է և խաղաղութիւն. և գիտացնեմք ձեր իմաստութեանդ. զի պատճառն և զսկիզբն խռուութեան և կռվոյ մերոյ հովիւն է և շուն է. և թէ զնոսա բառնաք ի միջոյ, փութով լինի հաշտութիւն. և զայս լուան ածքն. և ի բաց վարեցին զհովիքն և զշուն. արարին թուխտ երդման և հաստատութեան. և ելեալ ածքն տարածեցան անհոք ի լերինս և ի խորայձորս և սկըսան արածել և գոհանալ զասծոյ և համբերեցին գալքն զաւրս. ժ. և ժողովեցան ի վերայ նոցա և հեղձուցին զածս զամենայն:

ԱՌԻԻԾ ԵԻ ԳԱՅԼ ԵԻ ԱՂՈՒԵՍ

Առիւծն և գալն և աղուէսն եղեն եղբարք և ելեալ յորս և գտան. Ա. խոյ. Ա. ոչխար, որ է մաքի. Ա. գառն. և ի ժամ ճաշուն ասէ առիւծն ընդ գալն, թէ բաժանէ զոչխարդ ի վերայ մեր` փորձելով զնայ: Եւ գալն ասէ. ո~վ թագաւոր, զայդ աստուած է բաժաներ. Խոյդ քեզ և մաքիդ ինձ և գառն աղուէսուն: Եվ առիւծն բարկացեալ և էհար ապտակի ի ծնաւտս գալուն. և կրկովեցան աչք նորա. և նայ նստեալ լար դառնապէս. և դարձեալ ասէ առիւծն ընդ աղուէսն, թե բաժանէ զոչխարդ ի վերայ մեր. և ասէ աղուէսն. ո~վ թագաւոր, զայդ աստուած է բաժաներ. խոյդ քեզ ճաշու. մաքիդ հրամենք և գառդ ընթրիս. և ասէ առիւծն. ով գերի աղուէսույ, ո՞վ ուսուց զայդ արդարդ բաժանելդ. և ասէ աղուէս, թե աչք գալուն ուսուց զիս, որ յարտակս կործանեցան:

ԳՈՂ ՔԱՀԱՆԱՅ ԵԻ ԱՅՐԻ

Քահանայ մի գողացաւ զկով այրի կնոչ մի և էած ի յախոռն. և կին յիմացաւ. և ասէ առ քահանայան. Տէր, ժամ է մահուան իմոյ. եկ յախոռն, որ խոստովանիմ. և յայն ժամ անցուց զկովն ի ներսի տուն և անդի ի ժամայտուն և անդի յեկեղեցին. և ասէ կին. տէր, առաջի բեմին պարտ է ասել զմահու խոստովանութիւն. և հանեցին զկեվն ի բեմն և քարշեցին զվարագույրն ի դէմ. իբրև մտան յեկեղեցին և նստան. յանժամ կին ի վեր կալաւ զվարագուրն և ասէ ընդ կովն. ո~վ գարշելի, զքեզ կով գիտէի. և  արդ զքեզ պատարագաւղ ո՞վ արար. ասայ ինձ:

Ցուցանէ առակս, թէ այսպէս համբերութեամբ և իմաստութեամբ պարտ է առաջնորդին և վարդապետին զամենայն ինչ քննել. և ստուգել ամենայն քահանայս և յիմանալ զվարս նոցա. և  որ չէ արժանի պատարագի, ծածկայբար յանդիմանել և ոչ տայլ թուլ կրկին խաչել զորդին աստուծոյ անարժան պատարագաւն և հաղորդութեամբն. որ չէ բարի անարժանութիւն:

***

Հանելուկներ

Ա.- Տեսի գազան մի անկենդան,
ժանիքըն սուր` որպես ըզշան.
անխիղճ ուտէ ըմիս մարդկան
եւ պատառէ զամէն կենդան1:

Բ.- Ի յելանելն2 է փըրփըրակ3,
երբեմն լինի փոշետեսակ.
նա դիզանայ որպէս բամպակ,
երկրի սերմանց է օժանդակ:

ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ

Բառեր.-

  1. կենդան – կենդանի:
  2. ի յելանելն – ելած ատեն, սկիզբը:
  3. փրփրակ – փրփուրի պես:

ա.- Դա՜շտ մի կայր արձակ ու լայն,
լցեալ ծաղկօք յոյժ զանազան.
ո՛չ յեղանակս միայն գարնան,
այլ անթառամ միշտ, յաւիտեան:

բ.- Մայրըն զի՜ւր արգանդն եբաց,
զորդիսն առ ինքն կոչեաց անհաց.
զորդունսըն կեր արար մըսաց,
չողորմեցաւ իւր զաւակաց:

գ.- Ըզջուրն հըրոյ նման տեսայ,
նա եւ պայծառ քան զլուսընկայ.
քան զծիրանի ծով նա ծըփայ,
բազմաց արիւն հեղեալ է նա:

ա.- Ես երկու դաշտ տեսի տափակ,
լծեալ վեց եզն յերկու կնճակ1.
թէ դու կարծիս ունիս խառնակ`
քեզ իրաւունս առնէ յստակ:

բ.- Զաւակ ծնաւ այն մեծ այգին,
ծառըն ետ ծիծ՛ւ եսպան զորդին.
նոքա սպիտակ զգեստ ունէին,
հանին՛ւ ագան զայծոյ մորթին:

գ.- Գլուխ ունի եւ ինքն չէ կունդ2,.
է ճգնաւոր, եւ չուտէ հունդ3.
հրաշից ծաղկանց է նա ծնունդ,
մի ակն ունի, ,ւ այն է յակունդ4:

Բառեր.-

  1. կնճակ – լուծին երկու ծայրերը:
  2. կունդ – ճաղատ, գլուղխը լերկ:
  3. հունդ – հունտ
  4. յակունդ – յակինթ, թանկագին կապոյտ քար:

Առակներ

ԱՌԻԻԾ ԵՒ ԱՂՈՒԷՍ

Առիւծ մի ծնաւ կորիւն, եւ ժողովեցան (հաւաքեւեցան) կենդանիքն ի տես եւ յուրախութիւն: Եկն աղուքսն ի մէջ բազմամբոխին, եւ մեծաւ հանդիսիւ նախատեաց զառիւծն յատեանն, բարձր ձայնիւ, եւ անարգեաց, թե`
— Ա՞յդ է քո կարողութիւնդ, զի մի կորիւն միայն ծնանիս եւ ո՛չ բազում: Պատասխանի ետ առիւծն հանդարտաբար, եւ ասէ.
— Այո՛, մի կորիւն ծնանիմ, բայց առի՛ւծ ծնանիմ եւ ո՛չ աղուէս` քան զքեզ»

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ

ԹԹԵՆԻ ԵՒ ՁԻԹԵՆԻ

Խնամութիւն առնել ընդ միմեանս կամեցան թթենի եւ ձիթենի. Եւ պանծայր ի զօրութիւն իւր իւրաքանչիւր ոք: Ձիթենի պանծայր ի յարազուարճութիւն եւ ի պտղաւետութիւն. Մանաւանդ զի պտուղ նորա նիւթ է ձիթոյ եւ ձէթ նիւթ է լուսոյ, եւ լոյս` լուծիչ խաւարի: Իսկ թթենի պանծայր ի քաղցրութիւն պտղոյ, եւ զի` սաղարթ       ( = տերեւ ) իւր նիւթ մետաքսոյ է, զոր որդունք ծնանին, յորմէ կերպասք լինին, զոր թագաւոր եւ իշխանք վայելեն: Որում դիմադրէ ձիթենի` զդիւրանցութիւն ( = չուտ անցնիլը ) պտղոյ նորա, եւ թէ հանդերձ` ախտաւոր ( = պարագայական ) է, քան թէ հարկաւոր, զոր մարդիկ ի գիշերի մերկանան. Բայց լոյս ի գիշերի վառի:
Ասե թթենի.
— Այլ ի տուընջեան շիջանի:
Ասէ ձիթենի.
— Ո՛չ շիջանի, այլ յազգակիզն իւր փառնի ( = կը խառնուի, կը միայն ): Իսկ փառք քո` ծաղկընկէց է եւ անցաւոր:
Եւ այսու պարտեալ լինի (= ասով կը պարտուի ) թթենի:

ՄԽԻԹԱՐ ԳՕՇ

ԴԱՏԱՒՈՐ ԸՄԲՌՆԷ ԶԳՈՂՆ

  Ի տան ուրեք գողութիւն պատահեցաւ, եւ տանուտէր ամբաստան եղեւ ( = բողոքեց ) առ դատաւորն: Իսկ նա կոչեաց զամենեսին եւ ետ ցիւրաքանչիւրն ծիղ ( = պզտիկ չիւղ, ճղիկ ) համաչափ, եւ ասէ.
— Գնացէ՛ք. որ գողն իցէ` ( = է ) ծիղ նորա երկարեսցի քան զամենեցուն իբրեւ զմատնաչափ մի:
Ի վաղիւ անդր կոչեալ ( = կանչելով ) զնոսա վերստին, եգիտ` զի որ զգողօնն գողացեալ էր` յերկիւղէ երկարելոյ ծղին իւրայ` մատնաչափիւ խուզեալ էր ի ծայրից նորա: Որով ո՛չ միայն զգողօնն առ ի նմանէ, այլ եւ պատիժ ի վերայ եդ նորա:

ՄԵՍՐՈՊ ԹԱՂԻԱԴԵԱՆՑ

ԿԵՂԾԻՔՆ ԳԱՅ Ի ՅԱՅՏ

Վարուժանին (արու թռչուն) տեսեալ բազմորդի զլոր` գոհանայր զԱստուծոյ, եւ խնդակից նմա լինէր: Եւ ասէ լոր.
— Եթէ ճշմարտութեամբ գոհանաս, երանի՜ է քեզ:
Եւ անդէն եհար եւ զմի ի ձագուց նորա ւմբռնեաց: Եւ նա եւս ասէ.
— Ահա յայտ եղեւ, զի ո՛չ վասն Աստուծոյ գոհանայիր, այլ վասն ագահութեան:

ՄԽԻԹԱՐ ԳՈՇ

ՄԽԻԹԱՐՈՒԹԻԻՆ ՆԱՊԱՍՏԱԿԻՑ

Նապաստակք ժողովեցան (= հաւաքուեցան ) եւ ասեն.
— Եկա՛յք երթիցուք (= երթանք) ի ծովն անկեալ մեռցուք ամենեքեան, զի կարի տկարք եմք եւ անզէն, եւ ամենայն կենդանիք հալածեն զմեզ:
Եւ ի գնալն նոցա (= երբ անոնք կ’երթային ) տեսին զնոսա երամակ մի գորտունք եւ ճիչ բարձեալ փախեան եւ թաքեան ի նոցանէ: Եւ նոքա մխիթարեցան (մխիթարուեցան) եւ գոհացան զԱստուծոյ, զի այլ տկարագոյնք քան զինքեանս տեսին: Եւ դարձան յետս:

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ

ՄՕՐՈՒՔ ԴԻԻԱԿԱՆ

Այր ոմն յերազի տեսանէ զդեւ. Ունի զմօրուաց նորա, եւ ասէ.
— Անիծեա՛լ դու, վասն պատրելոյ զմարդիկ` զմօրուսդ երկարես:
Իբրեւ կամէր ածել ապտակ յերես նորա, յարեաւ ի քնոյ, եւ ետես զիւր իսկ մօրուսն ի ձեռին:

ՄԵՍՐՈՊ ԹԱՂԻԱԴԵԱՆ

ՍՄԲԱՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ Ի ԿԻՒՆԻԿՆ

  Յայնմ ժամանաի հասանէին դեսպանք արքունականք հրովարտակօք, եվ կալեալ զԱսմբատ հանդերձ այլովք ոմամբք` եւթն արամբք, եւ տարան յանդիման թագաւորին: Եւ քննեալ զնոսա ի մէջ բազմամբոխ հրապարակին` հատաւ վճիռ            ( = վճռուեցաւ ) ի վերայ նոցա` մերկացուցանել եւ ընկենուլ ի կիւնիկն ( =կրկէս ):
Եւ էր սա այր անհեդեդ անձամբ (  = մեծղի կազմով ) եւ գեղեցիկ տեսլեամբ, եւ բարձր եւ լայն հասակաւ, եւ բուռն եւ ցամաք մարմնով, յոյժ հզօր եւ պատերազմող, որ ի բազում պատերազմունս ցուցեալ էր զիւր քաջութիւնն եւ զբռնութիւն: Ա՛յս է զօրութիւն նորա.- քանզի անցեալ սա ի ներքոյ անտառախիտ մայրեաց եւ զօրաւոր ծառոց, ի վերայ յաղթանդամ եւ հզօր երիվարին, եւ յարձակեալ` զոստոյ ծառոյն բուռն հարկանէր, եւ կծկեալ ուժգին երանօնք եւ ոտիւք զմէջ (  = մէջքը ) երիվարին` վերացուցանէր երանօնք ի գետնոյն. Մինչ զի ամենայն զօրացն տեսեալ` ահաբեկ լինէին ի զարմացմանէ:
Եւ արդ, մերկացուցեալ զնա եւ ագուցեալ անդրավարտիս (անդրավարտիք                  = մարզական կարճ տաբատ ) եւ ընկեցեալ ի կիւնիկն` զի կուր լիցի գազանաց:
Եւ արձակեալ ի վերայ նորա արջ: Եւ եղեւ` (= պատահեցաւ որ) իբրեւ դիմեաց ի վերայ նորա արջն` նա աղաղակեաց մեծաձայն եւ ընթացաւ ի վերայ արջոյն, եւ զարկեալ բռամբ իւրով զճակատն` անդէն սատակէր զնա ի տեղւոջն:
Երկրորդ անգամ արձակեցին ի վերայ նորա ցուլ: Իսկ նորա բուռն հարեալ զեղջերացն ցլուն եւ զաղաղակ բարձեալ` ընթացաւ ի վերայ նորա: Եւ յոգնեալ ցուլն ի մարտին` Սմբատ գելոյն զպարանոց նորա եւ խորտակէր զերկոսին (  = երկու ) եղջիւրսն ի վերայ գլխոյն. Թուլանայր ցուլն եւ յետս-յետս գնալով` ի փախուստ դառնայր: ԻՍկ նորա զհետ ընթացեալ` բուռն հարկանէր յագին եւ ի կճղակն ազդեր (ազդր) միոյ ոտին նորա, եւ թափեալ զկճղակսն` մնայր ի ձեռին նորա: Եւ ցուլն գնայր ի նմանէ փախստական, միով (  = մէկ ) ոտամբն բոկ:
Դարձեալ երրորդ անգամ արձակեցին ի վերայ նորա առիւծ: Եւ եղեւ` ի վերայ նորա յարձակել (  = երբ արձակուեցաւ ) առիւծուն` այնպէս իմն յաջողեալ նմա ի Տեառնէ, բուռն հարեալ յականջ առիւծուն` հեծաւ ի վերայ նորա: Եւ անդէն բուռն հարեալ զխռչափողիցն` խեղդէր զառեւծն եւ սպանանէր: Անդ աղաղակք բազում ամբոխին զերկիրն լնուին, եւ խնդրէին ի վերայ նորա ողորութիւն ի թաաւորէն: Եւ նա վաստակեալ (  = յոգնած ) ի մարտին` նստէր ի վերայ առիւծուն մեռելոյ, զի փոքր մի հանգիցէ (հանգչիմ):
Անդ եւ կին թագաւորին անկեալ առ ոտս (  = ոտքերուն ) նորա` խնդրէր ի վերայ նորա առնել ողորմութիւն. Վասնզի սիրելի էր յառաջ այրն թագաւորին եւ կնոջ նորա, եւ անուանեալ էր զնա իւր յորդեգիրս: Եւ նա զարմացեալ ընդ զօրութիւն եւ ընդ պնդութիւն ( = զօրութեան եւ քաջութեան վրայ ) առնն, եւ լուեալ պաղատանաց կնոջն եւ ամենայն պալատոյն` հրամայեաց առնել ի վերայ նորա ողորմութիւն:
Յայնժամ տարան զնա ի լուսացումն ի բաղանիս. Լուացին զնա եւ զգեցուցին, եւ կոչեցին զնա յընթրիս արքունի, եւ դարմանեցին զնա կերակրովք:

ՍԵԲԷՈՍ

ՆԱՅԵԱ՛Ց ՍԻՐՈՎ

Նայեա՛ց սիրով, Հայրըդ գթած,
ի քո ստեղծեալ գործըս ձեռաց,
եւ ըզբանակըս հրեշտակաց
տու՛ր պահապան մեզ` տկարաց
փրկեա՛ զանձիքս ի փորձանաց,
ի խաւարի շրջող դիւաց.
զի ի տուընջեան եւ գիշերի
տացուք քեզ փառս անլռելի:

Էին անեղ անըսկզբան`
ծնունդ անճառ, Որդի եւ Բա
որ արարեր ըզտիւ` գործոյ,
եւ ըզգիշեր` ի հանգիստ քնեյ
տու՛ր ի ննջել աչաց մարմնոյ`
արթուն լինել մեզ ըստ հոգւոյ.
զի ի տուընջեան եւ գիշերի
տացուք քեզ փառս անլռելի:

Սիրոյ քո հուր արկեալ յերկիր
բորբոքեսցի* ի հոգիս մեր.
զխորհուրդ սրտից մեր մաքրեսցէ,
զլոյս գիտութեան քո փայլեսցէ.
ի քնոյ մահու զմեզ զարթուսցէ,
զմիտըս բոցով քո վառեսցէ.
զի ի տուընջեան եւ գիշերի
տացուք քեզ փառս անլռելի:

ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ

ԱՄԱՉԵԼ ԲԺՇԿԻՆ Ի ՄԵՌԵԼՈՑ

Բժիշկ ոմն յերթալն ի գերեզմանատուն միշտ ծածկէր զերեսս իւր. Եւ ի հարցանել ոմանց զպատճառն, ասէ.
— Ամաչեմ ի մեռելոց աստի, զի բազումք յիմոց դեղոց մեռան:

ՄԵՍՐՈՊ ԹԱՂԻԱԴԵԱՆ

ԲԱՐԻՈՔ Է ԶՉԱՓ ԱՆՁԻՆ ԳԻՏԵԼ

  Ժողովեալ երբեմն աստեղաց, ասեն ի նոցանէ ծերագոյնքն.
— Մեք բազումք եմք, զիա՞րդ զտիւ եւ զգիշեր ոչ լուսաւորեմք նման արեգական եւ լուսնի:
Ասէ ոմն.
— Զի ոչ միաբանութեամբ վարիմք (  = կը չարժինք ):
Խորհեցան միաբանութեամբ նախ հերքել զարեգակն. Եւ ի ծագել լուսնի` պարտեցան (  = պարտուեցան ), եւ ասեն.
— Այսպէս ի սմանէ աղօտացաք. զի՞նչ եւ յարեգական ծագելն լիցուք:
Եւ զղջացեալ` զպարտութիւն խոստովանեցան:

Ի ԴԷՊ ԺԱՄՈՒ ԿԵՐԻՑԵՍ

  Երթեալ ոմն կարօտ ի ձմերայնի ի դրախտ` քաղել եւ ուտել պտուղ, եւ տեսեալ զպտղաբերս (  = պտղաբեր ծառերը ) իբր զգօսացեալս, սկսաւ թշնամանել եւ տրտնջել եւ հարկանել եւ ասել.
— Ընդէ՞ր ոչ ունիք պտուղ, զի կերայց եւ յագեցահց. զի եւ ո՛չ մի ունիք պտուղ մրգոյ:
Եւ առաւել եւս զչարէր: Եւ մի ոմն ի ծառոց քաղցրութեամբ եւ հաւանական բանիւ ասաց.
— Մ՛ի տրտմիր, այր դու, եւ մի՛ վայրապար բամբասեր, զի մեղանչես: Թէպէտ եւ կարօտեալ ես, զիա՞րդ ոչ գիտես թէ ի ձմերայնի հանգչիմք եւ յարմատս մեր զօրանամք, զի կարասցուք ի գարնայնի ծաղկիլ, եւ յամարայնի` անուցանել պտուղ, եւ յաշնայնի` հասանիլ (  = հասունանալ ) եւ կերակրել: Ընդէ՞ր ոչ եկիր յորժամ մարդ եւ անասուն եւ գազան վայելէին պտղովք մերովք: Դու յամենայնի եւ յամենայն ժամ պատրաստ ես յուտել, այլ ո՛չ մեք: Ե՛րթ եւ ի դէպ ժամու եկեալ կերիցես ո՛րչափ եւ կամ իցէ քեզ (  = կամքդ ուզէ ):
Եւ գնաց այրն յուսով ասացելոյն:

ԳՈՄԷՇ ԿԱՄԻ ԶԵՐԿՐԱՉԱՓՈՒՔԻՒՆ ՈՒՍԱՆԵԼ

  Գոմէշ կամեցաւ ուսանել երկրաչափութիւն: Եւ ի չափել անդ` տաղտկացաւ, եւ երթեալ անկաւ ի չամբ (  = եղեգնուտ ) ինչ, եւ ի վարդապետէն իբրեւ զանժոյժ եղադրեցաւ (  = մեղադրուեցաւ ): Որում ասաց.
— Միթէ զերկի՞ր միայն չափել ի դէպ իցէ (  = է ). եղիցիմ ես ջրաչափ:

ՄԽԻԹԱՐ ԳՕՇ

ԱՂՈՒԷՍ ԵՒ ԿԱՔԱՒ

  Աղուէսն էառ կաքաւ մի ի բերանն, եւ կամէր ուտել զնա: Եւ ասէ կաքաւն.
— Օրհնեա՛լն է Աստուած, որ կոչեաց զիս յիւր արքայութիւնն, զի զերծանիմ ի չարեացս յայս: Եւ ապա դու, աղուէ՛ս, գոհացի՛ր զԱստուծոյ եւ ապա ուտես զիս քեզ մեծ վարձք են:
Եւ աղուէսն կկզեցաւ եւ հայեցեալ յերկինս եւ բացեալ զբերանն` ասէ.
— Գոհանամ զքէն, Աստեւա՛ծ բարի, որ պատրաստեցեր ինձ սեղան բարութեան:
Եւ կաքաւն զերածաւ ի բերանոյն եւ թռեաւ: Եւ ասէ աղուէսն.
— Ո՜վ անմիտս եւ յիմարս. յառաջն պարտ էր ինձ ուտել եւ ա՛պա գոհանալ զԱստուծեյ:

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ

ԱՒԱՆԴ ԳԻՏՆՈՅ ԵՒ ԹԱԳԱՒՈՐ

  Գիտնոյ աըանդ եդեալ առ դեղավաճառի ումեք զհազար դահեկանս, երթայ յօտար աշխարհ: Եւ ի դառնալն` խնդիրէ, այլ դեղավաճառն ուրանայ, եւ ամենեքին զգիտնովն (  = գիտունին վրայ ) ծիծաղէին. մինչ զի անճարացեալ` (  = ճարը հատած ) գրէ զայն եւ մատուցանէ զառաջեաւ (  = առջեւը ) թագաւորին: Իսկ նա հրամայէ նմա` գալ նստեղ անմռունչ առ խանդիւ (խանութ) դեղավաճառին զաւուրս երիս: Եւ ասէ.
— Յաւուրն չորրորդի եկից ես անցանել ընդ այն. Ողջոյն տաց քեզ, զնոյն եւ դու՛ արա, այլ մի՛ յառներ:
Գնաց եւ արար որպէս եւ հրամայեաց նմա: Եւ ահա յաւուրն չորրորդի եկն արքայ անցանել անտուստ (  = հոնկէ ) մեծաւ շքեղութեամբ, եւ զկայ առեալ (  = կանգ առնելով) առ գիտնովն` ողջունեաց զնա եւ ասէ.
— Եղբա՛յր, ընդէ՞ր ոչ գաս առ իս` ծանուցանել զհանգամանս վիճակի քոյ:
Գնաց արքայ, եւ դողումն կալաւ զդեղավաճառն, որ հնարս հնարեաց ո՛ւիցէ օրինակաւ դարձուցանել առ նա զաւանդն եւ ազատ կալ ի ցասմանէ թագաւորին:

ԱՒԱՆԴ ԵՒ ԴԱՇՆ ԵԴԵԱԼ

Արք երկու յաւանդ եդին առ պառաւու ումեք զինչս իւրեացն, եւ պայման եդեալ` ասացին.
— Յորժամ երկոքեան ի միասին եկեսցուք` դարձո՛ զայդ ցմեզ:
Զկնի ժամանակաց եկն մին, եւ ասելով թէ ընկեր իւր մեռաւ, պահանջեաց եւ էառ զամենայն ինչս երկոցուն (  = երկուքին ) միանգամայն, եւ գնաց: Յետ քանի մի աւուրց եկն եւ միւս ընկեր նորա, եւ պահանջէր զիւրն` կարի պնդութեամբ: Պառաւն անճարացեալ` յատեան ապաստան եղեւ. Եւ դատաւորն ասաց ցայրն.
— Դուք ա՛յնպիսի դաշամբ (դաշն) ետուք, զի թէ երկոէեան ի միասին եկեսջիք` դարձուսցէ ձեզ: Ուրեմն գնա՛ բե՛ր նախ զւնկեր քո, եւ ապա պահանջեսջիք ի դմանէ զիրաւունս ձեր:
Շուարեալ առն` գնաց լռելեայն:

ՄԵՍՐՈՊ ԹԱՂԻԱԴԵԱՑՆ

ԵՐԵՔ ՏԵՍԻԼ ԹԱԳԱՒՈՐԻՆ

  Թագաւորն ոմն ետես տեսիլ, զի իբրեւ զանձրեւ իջանէր աղուէս: Եւ քարոզ հրամայեաց կարդալ.
— Եթէ ոք զիմ տեսիլս մեկնեսցէ` տաց հազար դահեկան:
Եւ լուեալ այր ոմն աղքատ, եւ երթեալ` ասաց.
— Եթէ երիս ( = երեք ) աւուրս տացես ինձ ներումն ( = թոյլտուութիւն ), ապա յայտնեցին:
Եւ երթեալ շրջէր յանապատի, խոկալով: Եւ վիշապի տեսեալ զայրն տարակուսեալ, ասաց.
— Զի՞նչ ինձ տացես, եթէ զտեսիլն թագաւորին յայտնեցից քեզ:
Եւ նա ասէ.
— Զոր ինչ խոստացաւ թագաւորն` քե՛զ կէսն եղիցի:
Եվ ասէ.
— Ե՛րթ եւ ասա՛, թէ ժամանակ է այսուհետեւ` զի մարդիկ նենգաւորք եղիցին եւ խաբեբայք իբրեւ զաղուէս:
Եւ նա երթեալ ասաց: Եւ ասացեալն հաճոյ թուեցաւ, զի նման այնմ իսկ էին եւ մարդիկն: Եւ ետ զհազար խոստացեալ դահեկանսն: Եւ այրն ստեաց վիշապին եւ ոչ դարձաւ անդրէն:
Եւ զկնի` դարձեալ այլ տեսիլ ետես թագաւորն, զի իբրեւ զանձրեւ իջանէր ոչխար: Եւ հրամայեաց կոչել զայրն, զի նման առաջնոյն մեկնեսցէ: Եւ նորա զնոյն ներումն խնդրեալ, եւ ամաչէր իբրեւ զապերախտ` երթալ առ վիշապն: Եւ երթեալ, զանձն պարտաւորելով ( = յանցաւոր ցուցնելով ) ասաց.
— Մեղայ քեզ. յայտնեա՛ զերկրորդս, եւ տաց քեզ զառաջինն եւ զերկրորդս:
Եւ մեկնեաց նմա, ոչ յիշելով զյանցումն: Եւ ասաց.
— Ե՛րթ եւ ասա՛, թէ ժամանակ գայ` եւ եկեալ է` զի մարդիկ իբրեւ զոչխար պարզամիտ իցեն ( = ըլլան ):
Եւ երթեալ մեկնեաց: Եւ թագաւոր այնմ եւս հաւանեալ` ետ նմա հազար եւս դահեկան: Եւ առեալ առն` տարաւ վիշապին, ընդ առաջինն եւ ընդ վերջինն` հազար դահեկան:
Զկնի այնորիկ դարձեալ ա՛յլ եւս տեսիլ ետես թագաւորն. Եւ ահա իբրեւ զանձրեւ իջանէր սուսեր: Եւ հրամայեաց դարձեալ զայրն կոչել, զի եւ զայն եւս մեկնեսցէ: Եւ առն զնոյն ժամանակ խնդրեալ` եւ երթեալ առ վիշապն. եւ նա առժամայն մեկնեալ իբրեւ բարեկամի` ասէ.
— Ե՛րթ եւ ասա՛, թէ ժամանակ է` զի մարդիկ յարիցեն բռնաւորք եւ սուսերաւորք:
Եւ զայս ուսեալ առնն` ասաց ընդ միտս իւր.
— Ընդէ՞ր այժմ թողից վիշապիս զհազար դահեկանս, եւ կամ այլ եւս զհինգ հարիւր բերից. Հարից զվիշապս եւ սատակեցից:
Եւ ջանաց հարկանել զվիշապն, եւ ոչ աջողեցաւ նմա, զի խոյս ետ նմա վիշապն: Եւ առն զղջացեալ, խորհէր թէ` չարիս գործեցի. զի թէ այլ եւս հարկ հասանիցէ ( = պէտք ըլլայ ) ո՞րպէս եկից առ սա:
Եւ տեսեալ վիշապին զայրն ստրջացեալ ( = զղջացած ), ասաց նմա.
— Այր դու, մի՛ տրտմիր, զի ոչ յանձնէ ինչ արարեր, այլ ի բերման ժամանակէ. Զի ստելն քո` ի կեղծաւորաց ժամանակն էր, եւ զղջանալն եւ տալն զհազար դահեկանն` ի միամտաց ժամանակն, եւ հարկանելն զիս` ի բռնաւորաց ժամանակն:

***

                                                           Ագաթանգեղոս

(5-րդ դար)

Ագաթանգեղոսի <<Պատմութիւն Հայոց>> գրքի բովանդակությունը Գրիգոր Լուսավորչի պատմությունն է՝ նրա քարոզչական գործունեությունը, ինչպես նաև Խոսրով և Տրդատ թագավորների պատմությունը, Հռիփսիմյան կույսերի վկայաբանությունը և այլն։ Գրքի լեզուն դասական գրաբարն է <<վսեմ և հարազատ հայկաբան>> ( Նոր բառգիրք Հայկ. Լեզուի, 1-ին հատոր, էջ 9), երբեմն զարդարուն, համանիշներով հարուստ, երբեմն քերականորեն անհարթ։

Պատմութիին Հայոց

(Հատվածներ)

Եւ իբրև եկին, հասին՝ բռնութեամբ մտեալ ի սուրբ կայեանս առաքինեացն, տեսեալ զպարկեշտագեղն Հռիփսիմէ, զարմացեալ սխրացեալ ընդ սքանչելատեսիկն տեսիլ՝ ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին և առ թագաւորն հասուցանէին։

Եւ իբրև ետես թագաւորն զգեղապանձ վայելչութիւն պատկերակերպ նկարագրին Հռիփսիմեայ, ժամ տուեալ ուրախութեան հարսանեաց՝ ճեպով, տագնապաւ փութայր ղուրախութիւնս հարսանեացն կատարել։ Յայնմ ժամանակի տագնապափոյթ ստիպով դեսպանս արձակեալ, պատուիրակս հանեալ ընդ աշխարհս ամենայն, զի ամենեքեան օժտաբար, ընծայատար լիցին մեծի հարսանեացն, և բազում ուրախութեամբ գալ կատարել առ հասարակ ամենեցուն զօրէնս արքայական փեսային՝ ըստ օրինացն թագաւորաց։

Իսկ իբրև տեսին առաքինիքն զգաղտաձիգ նետս թշնամւոյն,… սուրբն Գայիանէ սանականաւն Հռիփսիմեաւ և պարկեշտաժողով ընկերօքն հանդերձ՝ դէմ եդեալ տարադէմ գնացեալ փախստեայ լինէին, զի զանձինս իւրեանց սրբութեամբ պահեսցեն…

…Գային հասանէին յերկիրն Հայոց, յԱյրարատ գաւառ, ի Վաղարշապատ քաղաք, զոր և Նորաքաղաքն կոչեն, ի նիստս թագաւորացն Հայոց։ Այնուհետև եկեալ մտանէին ի հնձանայարկս այգեստանւոյն, որ կան շինեալ ի հիւսիսոյ յարևելից կուսէ։ Եւ կերակրէին ընչիւք իւրեանց ի վաճառաց քաղաքին. և ոչ ինչ այլ ինչ գոյր թոշակ ընդ նոսա զոր ունէին, բայց մի ոմն ի նոցանէ ունէր արուեստ ապակագործութեան՝ առնել ուլունս ապակեղէնս և տալ գինս ընդ կերակրոյ աւուրն պարենի ռոճիկ։

ԺԴ Յայնմ ժամանակի ոչ սակաւ ինչ խռովութիւն լինէր ի մէջ Յունաց աշխարհին, ի կողմանս կողմանս յուզախնդիրք ելանէին, դեսպանս արձակէին, թերևս ուրեք գտանել կաբասցեն։ Յայնմ ժամանակի գայր, հասանէր դեսպան առ Տրդատ արքայ Հայոց Մեծաց և յանդիման լինէր թագաւորին ի Վաղարշապատ քաղաքի։ Եւ իբրև մատոյց զհրովարտակն՝ առ ի ձեռանէ նորա խնդալով։ Եւ էր պատճէն հրովարտակին օրինակ զայս.

<<ինքնակալ կայսր Դիոկղետիանոս, առ սիրելի եղբայր աթոռակից մեր Տրդատ ողջոյն>>։

<<Գիտութիւն լիցի եղբայրութեանդ քում, նիզակակցի մերում, վասն չարեացս, որ անցանեն ընդ մեզ հանապազ ի մոլար աղանդէս քրիստոնէից.զի յամենայնի դսրովեալ լինի տէրութիւնս մեր յուխտէ նոցա, և արհամարհեալ լինի արքայութիւնս մեր ի նոցանէ. և ինչ համեստութիւն ոչ գոյ ի նոսա։ Զի ինքեանք զմեռեալ ոմն զխաչեալ պաշտեն, և փայտի երկիր պագանեն, և զոսկերս սպանելոցն պաշտեն, որ զիւրեանց մահն, որ վասն Աստուծոյն իւրեանց է, փառս և պատիւս համարին>>։

<<Դէպ եղև տեսանել ինձ յուղանդոյ ուսման նոցա օրիորդ մի կոյս և գեղ

Եցիկ, և կամեցայ առնուլ զնա ինձ կնութեան. Սակայն և զայն իշխեցին խորամանգել յինէն։ Եւ ոչ իբրև ի թագաւոր ցանկութեամբ փափագեցին յիս. և ոչ ի սաստից սպառնալեաց իմոց երկեան ինչ նոքա. Այլ առաւել ևս վասն աղանդոյն իւրեանց՝ աղտեղի և պիղծ և գարշ համարեցան դիս, և սնուցիչ նորին դայեկաւն ի կողմանս ձերոյ տէրութեանդ փախուցեալս յուղարկեցին։

<<Արդ՝ փոյթ լիցի քեզ, եղբայր մեր, զի ուր և իցեն զկողմամբքդ զայդոքիւք՝ զհետս նոցա գտանել մարթասցես. և որ ընդ նմայն իցեն դայեկաւն հանդերձ՝ վրիժուց մահու արժանի արասցես. և զհրապուրեալն, զչքնացագեղն ինձ ի սոյն այսրէն յուղարկեսցես։ Ապա թէ հաճոյ թուեսցի քեզ տեսիլ գեղոյ նորա՝ այդրէն առ քեզ պահեսցես, զի ոչ երբեք գտաւ նման նմա ի մէջ Յունաց աշխարհիս։ Ողջ լեր դիցն պաշտմամբ ամենայն պատուով>>։

ԺԵ Եւ եղև իբրև ընթերցան զթուղթն հրամանոց հրովարտակին այնորիկ, հրաման տայր թագաւորն մեծաւ սաստկութեամբ պատուիրանաւ, զի զամենայն տեղիս իշխանութեան իւրոյ քննայոյզ խուզիւ փութով խնդրեսցեն։ Վաղվաղակի դեսպանս արձակէր ընդ կողմանս կողմանս, զի ուր և գտցեն՝ ի մէջ ածցեն վաղվաղակի. և որ գտցէ զնոսա՝ մեծամեծ պարգևս հատուցանել խոստանայր։

Մինչդեռ յայն յոյզ քննութեան էին յաշխարհին սահմանացն Հայոց, սուրբ վկայքն այնոքիկ եկեալ, ղօղեալ էին յարքայական կայանին, ի նմին թագաւորականին ի Վաղարշապատ քաղաքի։ Եւ յետ սակաւ ինչ աւուրցն այնոցիկ վաղվաղակի ի մէջ եկեալ խուզիւք իրքն յայտնէին։

Քանզի իբրև եկին, հասին հրամանք հրովարտակացն ի մեծ թագաւորէն Յունաց առ Տրդատ արքայն Հայոց Մեծաց՝ ոչ սակաւ ինչ խռովութիւն եղև ի մէջ աշխարհին Հայոց. Զի պահէին զամենայն անցս ճանապարհաց պողոտայիցն և զամենայն գաւառացն. Ի կողմանս յուզախնդիրք ելեալ քննէին։ Իսկ ուրումն տեսեալ՝ պատմեաց զնոցանէ։

Իսկ իբրև իրքն հռչակեցան զնոցանէն, ապա աւուրս երկուս ասպարափակ արարեալ՝ տուեալ պահել զնոսա անդէն ուր գտիննէ լեգէոն հետևակ զօրուն. Ապա յետ երկուց աւուրցն համբւն հռչակեալ պարկեշտութեան զանազան գեղեցկութեանն Հռիփսիմեայ ի մէջ բազմամբոխ հրապարակացն լինէր. Ամենայն այր առ այր և մարդ առ մարդ զարմացումն յաճախէր։

Իսկ ի տես գեղոյ նորա կուտեալ, յեղեալ զեղեալ խուռն կաճառացն կուտակէր. Նա և նախարարք և մեծամեծք աւագանւոյն ընթացեալք ի տեսանել՝ զմիմեամբք ելանէին։ Նա և ազատակոյտն, խառնաճաղանճ ամբոխիւն հանդերձ, ղմիմեամբք դիզանէին ի միմեանց վերայ՝ առ պակշոտ յիմարութեան ցոփութեան բարոյիցն։

Իսկ երանելիքն իբրև գիտացին զանմիտ մարդկանն զյոռութիւն, կականաբարձ, արտասուալից՝ զձեռս լի աղօթիւք յերկինս համբառնային, խնդրել զփրկութիւն յամենազօր, յամենակալ Տեառնէն, և զերեսս իւրեանց պատեալ՝ անկեալ դնէին յերկիր, յամօթոյ լկտեացն տեսողաց, որ ժողովեալն էին ի տեսանել։

Եւ ապա յետ այսորիկ զարմացուցեալ զթագաւորն բազում տեսողացն, որ մտերիմքն էին, որ եկեալն էին ի տեսիլ գեղոյ նորա և պատմեալ առաջի թագաւորին։ Իսկ ի միւսում աւուրն ընդ այգն, ընդ առաւօտն, և ևս վաղագոյն, հրաման ելեալ ի թագաւորէ անտի, զի զերանելին Հռիփսիմէ տանել յարքունիս և զսուրբն Գայիանէ անդէն պահել պարկեշտաժողով ընկերօքն հանդերձ։

Եւ անդէն յարքունուստ վաղվաղակի ոսկիապատ գահաւորակս սպասաւորօք հանդերձ հասուցանէին առ դուրս հնձանին, ուր էին վանք նոցա արտաքոյ քաղաքին։ Նաև հանդերձս ազնիւս, գեղեցիկս, փափուկս, պայծառս, և զարդարանս երևելիս մատուցանէին նմա յորքունուստ, զի զարդարեսցի, և շքով և պատուով մտցէ ի քաղաքն և յանդիման լիցի թագաւորին. Քանզի չև էր տեսեալ զնա՝ խորհեցաւ կին առնել զնա, վասն այնորիկ որ պատմեցինն զնմանէ վասն վայելչութեան գեղոյ նորա։

ԺԶ. Արդ՝ իբրև այս այսպէս եղև, ժողով ամբոխին ի վերայ կուտէր բազմութիւն մարդկան. և էին բազում սպասաւորք արքունի, որ եկեալ էին զնմանէն՝ տանել յարքունիս, և նախարարքն և մեծամեծք աւագանւոյն, որ եկեալ էին շքադիրք՝ պատիւ առնել նմա և երթալ ընդ նմա յարքունիս. Զի տարցին զնա կնութեան թագաւորին Տրդատայ և Հայոց տիկնութեան։

Իսկ նոքա արտասուագոչ, ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս՝ խնդրէին ի կամարար Տեառնէն՝ ապրեցուցանել զնոսա յանօրէն, յանարժան հարսանեացն պղծութենէն։ Զգոչիւն բարձեալ՝ լալով մեծաձայն ճչէին և ասէին.<<Քավ լիցի մեզ, թէ պատրեսցեն զմեզ մեծութիւնք, կամ խտղտեսցեն զմեզ փափկութիւնք, կամ հրապուրեսցեն զմեզ թագաւորութիւնք>>։

Եւ ասէ թագաւորն. <<Փոխանակ զի ոչ կամեցաւ գալ պատուով, շքեղութեամբ, կամօք՝ բռնաբար ածցեն մինչև յապարանսս և մուծցեն զնա ի սենեակն արքունի>>։

ԺԷ. …Եկն, եմուտ թագաւորն Տրդատ ի ներքս ի սենեակն, ուր էրն զնա արգելեալ։ Արդ՝ իբրև եկն, եմուտ նա ի ներքս՝ առ հասարակ մարդիկն, ոմանք արտաքոյ ապարանիցն, կէսքն ի փողոցս ի ներքսագոյնսն, առ հասարակ երգս առեալ բարբառեցան կայթիւք վազելով, ցուց բարձեալ մարդկանն. կէսքն ի բերդամիջին, և կէսք զքաղաքամէջն լցին խնջոյիւք. առ հասարակ համարէին հարսանեացն զպարսն պարել և զկաքաւսն յորդորել։ Իսկ տէր Աստուած նայեցաւ յիւր սիրելին Հռիփսիմե՝ ապրեցուցանել զնա, զի մի´ կորիցէ աւանդն որ պահեալ զգուշացեալ էր, և լուաւ աղօթից նորա՝ զօրացուցանել զնա իբրև զՅայէլն և իբրև զԴեբովրայն. ետ զօրութիւն նմա, զի ապրեսցի ի ստամբակ բռնութենէ անօրէնութեանն։

Արդ՝ մտեալ թագաւորն՝ բուռն հարկանէր զնմանէն։ Իսկ նա զօրացեալ լինէր ի Հոգւոյն Սրբոյ. Գազանաբար ոգորեալ, առնաբար մարտնչէր. իբրև յերեք ժամուց սկսեալ մարտնչել մինչև ի տասն ժամն՝ պարտեալ լինէր զթագաւորն իսկ զայն, որ անհնարին համարեալ ուժով. որ մինչ ի Յունաց աշխարհին էր՝ բազում ոյժ պնդութեան ոսկերաց ցուցեալ էր, զարմացուցեալ զամենեսեան. և ի թագաւորութեանն իսկ, իբրև ի հայրենի բնութիւնն դարձեալ էր, բազում գործս արութեան քաջութեան և անդ ցուցեալ. և որ այնպէս հռչակեալ էր ամենայնիւ՝ արդ յաղջկանէ միոջէ պարտեալ վատթարանայր կամօք և զօրութեամբն Քրիստոսի։

Արդ՝ իբրև պարտեցաւ, վաստակեցաւ և լքաւ՝ ել նա արտաքս, և ետ ածել զերանելին Գայիանէ, և արկանել խառան ի պարանոց նորա, և ածել ունել զնա առ դուրս սենեկին. և ինքն անդրէն ի ներքս մտանէր. և եդ բանս ի բերան սպասաւորացն, զի ստիպեսցեն զանհրապոյրն Գայիանէ՝ ասել ի դրաց անտի ի ներքս ի սենեակն առ Հռիփսիմէ, թէ <<արա´ զկամս դորա, և կեաց դու և մեք>>։

Իսկ նա յանձին կալեալ խօսել ընդ սանուն իւրում, և մատուցեալ ասէ ի դրաց անտի ի ներքս ի սենեակն առ Հռիփսիմէ. <<Որդեակ, պահեսցէ´ զքեզ Քրիստոս ի պղծութենէդ և լիցի քեզ զօրաւիգն։ Քա´վ քեզ, որդեակ, եթէ լիցի քեզ զօրաւիգն։ Քա´վ քեզ, որդեակ, եթէ լիցի քեզ ելանել ի ժառանգութենէ անտի կենացն Աստուածոյ և ժառանգել քեզ զանցաւորս, որ ոչ ինչ իսկ է, այսօր է´ և վաղիւն կորնչի>>։

Իբրև իմացան, թէ զո´ր խրատ յաճախեաց մատուցանել՝ բերեալ քարինս՝ հարկանէին զբերանն, մինչ թափել ատամանցն. և ստիպէին ասել նմա, զի արասցէ զկամս թագաւորին։ Նա ևս քան զևս պնդէր և ասէր. <<Քաջալերեա´ց, պինդ կաց. և այժմ տեսանես զՔրիստոս, առ որ անձկացեալն ես>>։

Եվ արդ՝  իբրև լուան զայն ամենայն, զոր խօսեցաւն Գայիանէ ընդ սանուն իւրում, ի բաց առին զնա ի դրաց անտի։ Զի թէպետ և բազում անգամ հարին զնա, և ծեծռցին քարամբք զերեսս նորա, և թափեցին զատամունս նորա և ջարդեցին զմսուր բերանոյ լնդաց նորա, սակայն ոչ շրջեաց հբանս իւր՝ խօսել ընդ աղջկանն այլ ինչ. Այլ զոր սկիզբն արարեալ էր բանիցն իւրոց առաջնոց՝ զնոյն յաճախեալ բազմացուցանէր։

Իսկ նա մարտեաւ ևս ընդ նմա ի տասն ժամէ աւուրն մինչև ի պահ մի գիշերոյն, պարտեաց զթագաւորն։ Եւ զօրացեալ լինէր աղջիկն ի Հոգւոյս Սրբոյ. Հարեալ, վանեալ, պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն՝ մեղկեալ ընկենոյր։ Մերկ կողոպուտ ևս ի հանդերձից զթագաւորն կացուցանէր, և զպատմուճանն պատառեալ և զնշան թագին ցրուեալ, կողոպտեալ՝ ամօթալից թողոյր։ Զի թէպէտ և զիւր զգեստիկն քճքճեալ պատառատուն ի նմանէն ի դուրս բերէր, սակայն յաղթող պահէր զանձն իւր սրբութեամբ։

Եւ բացեալ զդուրս տանն բռնաբար՝ ի դուրս ելանէր, հերձեալ զամբոխ մարդկանն. և ոչ ուրուք կարացեալ յաղթահարել զնա։ Եւ ընթացեալ ընդ քաղաքամէջսն՝ ելանէր ընդ արևելս կոյս, ընդ Արեգ դուռն քաղաքին։ Երթեալ առ հնձանօքն, ուր էինն իսկ յառաջ վանք իւրեաց, ձայն աւետեաց մատուցանէր ընկերացն. և ինքն անցանէր հարուստ մի ի քաղաքէն ի կողմն մի հիւսիսոյ, ի տեղի մի յարևելս կոյս, ի սարաւանդակ ի բարձրաւանդակ, յաւազին տեղի մի, մօտ ի բուն պողոտայն, որ երթայր յԱրտաշատ քաղաք։

Իբրև եհաս յայն տեղի՝ ծունր եդեալ կայր յաղօթս։

…Անդէն ի նմին գիշերի եկին, հասին վաղվաղակի ի տեղի անդր իշխանք թագաւորին, և դահճապետն դահճօքն հանդերձ ընդ նոսա, և ջահք լուցեալք առաջի նոցա։ Եւ մատեան վաղվաղակի, կապեցին զնա ձեռս յետս և խնդրէին, զի հատցեն զլեզուն։ Իսկ նա իւրովի կամօք բացեալ զբերանն՝ հանեալ մատուցանէր զլեզուն։

   Եւ անդէն զհանդերձիկն պատառատուն, որ զնովաւն էր, ի բաց զերծուին ի նմանէ։Եւ հարեալ չորս ցիցս ի գետինն, երկուս ոտիցն և երկուս ձեռացն, և պրկեցին զնա։ Եւ մատուցին զկանթեզունսն ցմեծ ժամս. Այրէին և խորովէին զմարմինս նորա հրով կանթեղացն։ Եւ քարինս վարեցին ընդ գոգս նորա և ի վայր վայթեցին զաղիս նորա։ Եւ մինչդեռ կայր կենդանի, փորեցին զաչս երանելւոյն։ Ապա անդամ անդամ յօշէին զնա և ասէին, եթէ <<Ամենեքեան որ իշխեսցեն անգոսնել և անարգել զհրամանս թագաւորաց, ըստ դմին օրինակի կորիցեն>>։

Автор: Yelena Sargsyan

«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր

2 thoughts on “Լեզուն նախնեաց

  1. Շնորհակալություն, Ձեր տեղադրած նյութերը օգնեցին մեզ` ամրապնդելու գրաբարի մեր իմացությունը: Մեր աշխատանքն ավարտված չէ, համագործակցությունը կշարունակվի:
    11-2,11-4 դասարաններ

  2. Շնորհակալություն,Ձեր տեղադրած նյութերը օգնեցին մեզ` ամրապնդելու գրաբարի մեր իմացությունը:Մեր ուսումնառությունը դեռ ավարտված չէ,կշարունակենք համագործակցել:

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s