Mediaeducational blog

Ինչպես վաղուց տրված խոստում կամ ինչպես ժամանակին չվճարված պարտամուրհակ…

Оставьте комментарий


Մի կանաչ-կանաչ լեռնաշխարհ, ծաղկոտ-ծիծաղկոտ մի ձորահովիտ, որտեղ դժվար էր որոշելը` խո՞տն էր շատ, թե՞ ծաղիկ-ծաղկունքը: Առավոտ էր, լուսաբաց էր, աղոթարան, ու լուսաբացի դող ու սարսուռով էր լցված ամեն ծիլ ու խոտ, ամեն ճյուղ ու շյուղ: Ցող էր շարվել ամեն խոտի, ամեն տերևի ու թփի վրա, ցողոտ-շաղոտ էին բոլոր ծաղիկների աչքերը: Արդեն չեմ էլ հիշում` երբ արթնացանք, երբ ճամփա ընկանք, որ, ծեգը հազիվ ծեգած, հասանք այս հարազատ, այս հեռու վայրերը. ամեն տեղ խոտհարք էր` մինչև գոտկատեղը հասնող կանաչ խոտի, հազարաբույր ու հազարանուն ծաղիկների, ուրցի, դաղձի, սնձի վարար մի դաշտահովիտ: Ու հոգեպարար վաղորդյան մի հով, որ գալիս էր… Գալիս էր` չգիտեմ` որտեղից… Ուռիներով եզերված զուլալ մի աղբյուր, դիմացը` անմշակ քարերից սարքված ավազան-գուռ, որի ջուրը իր հայելին պարզել էր դեպի երկինք, արտացոլում էր ամեն ինչ: Թվում էր` ուռենիներից կաթ էր կաթկթում մաքուր ջրի մեջ` այն դարձնելով կաթնաբույր ու քաղցրահամ: Լեռնագագաթների ձյունի՞ց, լեռներից եկող սառը քամո՞ւց, թե՞ արդեն սառած-քարացած սրտից անչափ սառնորակ դարձած մի աղբյուր, որի  մի ումպ ջուրն անգամ լիուլի բավական էր սթափվելու համար. Բարո′վ եք եկել, ուշադի′ր եղեք, ոչինչ բաց մի′ թողեք:

Ծաղկախառը խոտը ոտքերի տակ կիսվում էր ու չորս կողմից կարծես տնքալով վրա գալիս` մանր մղեղի նման ծաղկափոշի մաղելով մեր դեմքին ու շորերին: Թվում էր` լողում էինք կանաչ ալիքների վրայով: Օդը համեմված էր խոտ ու ծաղկի շշմեցուցիչ բույրով: Մի աներևույթ ուժ կամաց-կամաց, կաթիլ-կաթիլ լցվում էր մեր մեջ, ու թվում էր` մեր պապերի օրհնանքն էր, բազուկների ուժը,  հոգու անսպառ կորովը, որ պահ էին տվել խոտերին ու ծաղիկներին, պահել էին այս ծառերի  արմատների , այս ժեռացած քարուհողի մեջ: Երևի դրանից էր նաև, որ հողն այս կամաց-կամաց ավելի պինդ էր դառնում մեր ոտքերի տակ: Գուցե դրանից էր, որ մի անիմանալի, անհասկանալի զգացմունք էր պարուրում մեզ: Հրաշք էր, գաղտնիք էր, մաքուր, ջերմ, այլևս երբեք չկրկնվող մի զգացմունք` անուշ մի ցավի, անհույս մի սիրո, որ ծնվել էր տարիներ առաջ, ծնվել էր հայոց հեռու սարերում, թաց ու խոնավ խոտերի, թուխ ամպ ու զամպի մեջ, եկել-հասել էր մեզ: Ու այսուհետև այլևս գաղտնիք պիտի մնար, մինչև մահ-գերեզման հոգուդ ծալքերում թաքնված մի գաղտնիք:

Նաիրյա′ն իմ քաղաք, հինավո′ւրց Կարս, քեզ միանգամից չտեսանք: Ականակիր խավարի մեջ անհնար էր որևէ բան նշմարել, բայց մթությունը, միևնույն է,  ինչ-որ ծանոթ-անծանոթ խշշոցով էր լցված: Մեղմ քամին հեռվից բերում էր ուրցի, ռեհանի անուշաբույրը, ու քաղցր մի դող պարուրում էր մեզ: Հեքիար չէր, երազանքի իրականացում էր: Երազներ… Երևի այսպիսի երազներ տեսնում են աշխարհի բոլոր-բոլոր հեքիաթների հերոսները: Երազանքը կատարվել էր, Աբգար աղայի դռան առջև էինք, որի վրա ծուռումուռ ու գունաթափ մի երկաթյա թիթեղ էր ամրացված` վրան տունը վաճառելու օտարատառ մի հայտարարություն… Ճաքճքած պատերի ճեղքում անթառամ ծաղկի չորացած բոժոժներ կային, խանձված ու խամրած-գույնը գցած խոտ ու սեզ: Սվսվոցով ցած թափվող կավահողի վրայով մողեսներ էին վազվզում, ավերակները լիքն էին բզեզների բզզոց-բվվոցով; Բանալու զրնգոցի կարոտից ժանգակուլ մի սողնակ, որը, այնուամենայնիվ, դեռ սպասում էր տիրոջ վերադարձին: Քարերի մեջ ծաղկած մի մասրենի, որ հետո հաստատ արյան պես կարմիր պտուղներ կտա..

Յուրաքանչյուր նյարդով ու բջիջով էինք զգում ամեն վայրկյան սրտներս լցվող ու դատարկվող քաղցր, հոգեպարար զգացմունքը, որ անուն չուներ. Բնության ձայնն էր, մեր նախա-նախապապերի ձայնն էր, աշխարհը, մարդկանց, բնությունը, երկինքն ու գետինըիրար կապող անքննելի զորություն էր: Ճանապարհը շեկ լորտուի էր նման, որ իր կծիկն էր կծկում այրված ու խանձված լեռն ի վեր` քարի հեղեղով, մացառի գորշ թփուտներով; Գահավեժ էին քարերն այստեղ, մամռոտ ու քարաքոսի դեղին պուտերով նախշված: Իրիկնամուժը սողալով իջնում էր վեհանիստ սարերից` ծառս եղած իրար ու աստծո, իրար ու ճակատագրի դեմ: Բարդիները սփսփում, խշխշում էինիրիկահովի շնչից, գետի հետ եկող սառնությունից: բարդիներն այստեղ էլ, ինչպես ամենուր, առաջինն են դիմավորում լուսաբացը, վերջինն են հրաժեշտ տալիս իրիկնալույսին: Իսկ եթե ամեն ինչ հանգիստ է, խաղաղու անդորր, իրենց վերձիգ կատարների խշշոց-խշխշոցով դեռ բարի ճանապարհ ու բարի գալուստ են մաղթումհեռու գնացող ու հեռվից եկող ամեն-ամենքին ու սպասում են… Բարդիները տարիներ առաջ իրենց կանաչ լեղվով ուրիշ հեքիաթներ են շշնջացել մարդու ականջին, բարի եղել հեքիաթն այդ, որտեղ բարին միշտ հաղթել է չարին: Հետո միայն ուժեղի, չարի հաղթելու ժամանակն է եկել, բայց դա ըստ էության հաղթանակ չէ, այլ պարտություն: Արևելյան ոճին, գույներին ու ճաշակին համապատասխան բարձրահարկերի արանքում կուչ եկած, խեղճ ու կրակ, ավերակված տներ, հայի տներ: Ասում են` Աստված միշտ էլչեղածն է պահում. Չեմ հիշում մի դեպք, որ հակառակն ապացուցի: Եկանք, քարտեզի վրա գծված մի ճամփով քեզ հասանք, ու դա էլ մեր պարտությունն էր: Պարտություն, որովհետև ամեն հայի հոգում միշտ էլ մի թաքուն, անպատմելի, հաճախ չբարձրաձայնվող երազանք կա… Բայց հիմա մենք հյուր էինք ու պարտված էինք, անզոր էինք ու կամա-ակամա կռիվ էինք տալիս, անընդհատ խոսում էիք, պատմում կատարվածի, տեսածի, զգացածի մասին, խոսում էինք ու կռիվ տալիս…մեր ճակատագրի դեմ…Պապերիս սերնդի ճակատագիրը չի վերջանալու, ուղղակի չի կարող վերջանալ: Նրանց կյանքի պատմությունն այսօր էլ գաղտնիք է, առեղծված` նման ան դարավոր ծառին, որի արմատների գաղտնիքը միշտ է գաղտնիք մնալու: Պապերի′ս երկիր, հարյո′ւր տարվա ծանոթ ու մտերիմ, աչքերիդ թախիծը, քեզ շրջապատող գույները տարեցտարի ավելի են խտանալու ու թանձրանալու, ավելի անծանոթ են դառնալու ու աղոտանալու: Ու ես հասկացա, որ մենք մինչև հիմա ապրել ենք ու կարդացել մեր պապերի կյանքի, քո դարավոր պատմության սևագրությունը միայն, սևագրություն, որ սպանում է իր անողոք դաժանությամբ; Մաքրագրությունը հետո պիտի կատարեինք, բայց իմ սերունդն ի զորու չեղավ…Բացեիր աչքերդ, Աբգա′ր աղա, խոժոռ թնդայիր` բա եղա՞վ… Բա էս կապույտ երկնքին, էս հող ու ջրին տեր չե՞ք լինելու, բա դու հա՞յ եք, բա ձեր երակներով Դավթի ու Վարդանի արյունը չի՞ հոսում: Ու մենք մի անգամ էլ կարկամեինք ու համրանայինք, որովհետև չպիտի կարողանայինք աշխարհի չափ հին այդ հարցին, որի պատասխանը նույնիսկ երեխան գիտի, պատասխանել: Ու չպիտի կարողանայինք բարձրաձայն ասել, որ, ավա~ ղ, անցել են ժամանակներն այն, երբ շունը միայն հաչելու համար էր ծնվում, և մարդը նրան կծել չէր սովորեցրել:

Առաքելոց վանք, Կարսի Առաքելոց եկեղեցի; Կյանք կոչվող այս խաղի մեջ դու այսօր այլ դերով ես ներկայանում: Աղոթքով են նախշված պատերդ: Վանահոր երգ-աղոթքը քարացել է օդում, դարձել քար ու նախշ, հավերժին ` պահ տվել իր հոգու գանձերը: Տեսնես ո՞վ էր վարպետդ-քանդակողդ, երիտասա՞րդ էր, թե՞ ծեր, ի՞նչ հասակ ուներ: Ու հիմա գիտեմ, համոզված եմ` նա նախշերը չի մտածել-գծագրել. Նա ուղղակի աշխատել է, ու քանդակները հյուսվել են ու հանգուցվել, դարձել զարդանախշ ու սյունագլուխ: Առաքյալների քանդակների մեջ փնտրում էինք մեկին` «գլխատված» դավաճանին. ուզում էինք համոզվել , որ դավաճանությունն էլ ուրիշ հագուստ ունի, դավաճանն էլ երջանկության իր բանաձևն ունի: Վերևից մռայլ ուրվականի նման Կարսի բերդն էր նայում, իսկ ներքևում շողում էին չքնաղ քաղաքի լույսերը: Հեռու քարափների կատարներին թառած մատուռներն այս, որ ժամանակի փոշուց, խնկից ու մոմից մուգ դարձաժ պատեր ունեն` քարերի վրա նետ ու սրի հետքեր, հիմա ոչ թե սրբատեղի, ոչ թե  ղոթավայր, այլ դետք-դիտակետ, բերդ-ամրոց են հիշեցնում: Կիսավերակ մի մատուռ-եկեղեցի` նռան, խաղողի ողկույզներով զարդանախշված պատերով, որոնք այն դարձրել են զարմանահրաշ` հավերժ մեռածն ու հավերժ կենդանին միահյուսված- գրկախառնված, իրարից անբաժան: Ոչ թե սրբատեղի, այլ կիսավարտ մի երգ, որ ամեն օր մի փոքր կորցնում է իրեն, կորչում է արևի, անձրևների, քամիների տակ:

Հայի երգը հայի արյան հետ է ծնվել: Այդ երգից են ծնվել գիր ու խաչքար, աղոթք ու տաճար: Տապից շիկացած հող ու քար, քարը` նարնջաթուխ, հողը` նարնջաթուխ, երկուսն էլ մի մորից ծնված: Չէ′, ավելի ճիշտ` հողը` քարից, երկուսը միասին` բարկ արևից: Մատուռի շուրջը` քարակարկառներ, կենտրոնում` վաղուց արմատ գցած մի ծիրանենի` վայրենացած, մանրիկ պտուղներով: Ծառի ճյուղերի աանքում տատրակը բույն է հյուսել, ձու դրել, ձագ հանել… Չգիտեմ` որտեղ եմ կարդացել, «Տխրության պահերին երբեք պետք չէ վերադառնալ այնտեղ, որտեղ երջանիկ ես եղել. դրանից տխրությունը չի անցնում, ավելի է թանձրանում»: Ի՞ նչ, հետո ի՞ նչ է լինելու: Այս հարցին ամեն մեկը պետք էիր պատասխանն ունենա, ամեն մեկը պետք է գտնի այդ պատասխանը, խոստովանի իր անուժ լինելը: Երբ բածանվում էինք, մեզանից ամեն մեկն ինքն իրեն ճանապարհեց. անտանելի դժվար բան է դիմավորող ու ճանապարհող չունենալը:

Բոլոր ժամանակներում էլ մարդիկ նույն կերպ են սիրում, ատում, կարոտում, բայց բաժանումը տարբեր է լինում. թե՞ սխալվում եմ, թե հագուկապն է փոխվել, անուններն են փոխվել ժամանակի հետ… Քաղաքի շենքերի պատուհանները կույր աչքերի պես անլույս էին: Մանրամաղ անձրև էր գալիս, օդը սառն էր, մաքուր, տոգորված մոտեցող աշնան բույրերով: Մենք քեզ գտել ու ինքներս մեզ կորցրել էինք, դու այլևս ոչինչ, ոչինչ չունեիր կորցնելու:

Մնացիր` զավակներիդ դարձին սպասող մոր նման` համբերատար, սիրող, կարոտած, վշտի մեջ անգամ վեհ ու առինքնող:

Это слайд-шоу требует JavaScript.

Автор: Yelena Sargsyan

«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s